Matxismoa

Emakumeen egoera; gaur egungo egoera...

Senarraren mende

Transkribapena

- Zato ttikiyakin joten zen.
- Bai.
- Harren bazterrin...
- Beste 'at litroko zatukin 'ta lanian earki, 'ta hua, berriz, hola ttiki ttikiyakin.
- Harren bazterrin...
- Hiri pasia hondatu 'o zartu 'ro bakizu, hoik 'e ez dia betiko izaten 'ta eostea andria! Andriak eskojittu. Gizonak ez.
- Ordun han andriak aintzen zun.
- Andriak... Gizona lanea 'ta andriak eskojittu.
- Andriak (...)
- Gizonak ber laneko 'ta andriak elejittu.
- Aindu 're in ber da batzutan!
- Hombre, karo!
- Hombre! Zer beti hori utzi? Ezta pentsatu 're!
- Malo!
- Eso es el cuento de antes. No, no. Ni kambiatu nitzan aspaldi.
- Bai, bestela...
- Hombre! Zer, bestela... Kukurruku auro jotze 'ute hok! No, no.
- Biño iakutsi ingo zizuten gizonai kaso in ber zela, ez? 'O ez?
- Nei eakutsi ziaten ezkontzea jon nitzan demboan, nei burutik betti zatarra 'ta hori batez. Nik san nun: "Ze pasatzen da ai da hemen? Gu zer gea orduan, txotxolan batzuk 'o zer?
Guri zatarra jarri 'ta hoiri deus zeik ez?" 'Ta geo gizonaiy obeittu ber zaiyola 'ta ez dakit zer in ber zaiyo 'ta 'ta... istoriyu hoik. Ne artin "a bai? Akaso zembat dembo arte ingo ziot, 'ta handik aurrea pensatuko 'it!". Oaiñ, oaiñ aspaldiko urtitan hoi pasatzen da.
- Karo.
- Nik nahi 'utenin obeittu 'ta nahi ez dutenin ez.
- Hombre.
- Hor kompon!
- Bestela, beti bat aintzen.
- Hoi ba, hoi saten zattut ba!
- Txandaka.
- Biño garaiy batin zembat emakume biizittu da gizonan mendin? Aizu, zembat emakume! Pilla bat. Eta guarko eunin 'e bai oaindikan, e? Gaurko eunin 'e bai. Biño neria jon zen! Bai, bai. Fuera fuera! Hala!
Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-065
Pasartea 0:44:00 - 0:45:50 (1' 50'')
Laburpena Baziren emaztearen mende bizi ziren gizonak, baina normalean alderantziz izaten zen. Inaxik dio gizonari obeditu egin behar zaiola erakutsi ziotela, baina bera ez zegoen ados horrekin.

Emakumearen independentzia ekonomikoa

Transkribapena

Nor Aduriz Lopetegi, Mañoli
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-054
Pasartea 0:54:50 - 0:57:00 (2' 10'')
Laburpena Emakumea lanean hasi zenean, ile-apaindegira gehiago joaten hasi zen. Bere bezeroak Oiartzun guztikoak ziren, eta baita kanpokoak ere.

Bestek egindako ezkontzak

Transkribapena

- 'Ta len izaten al zen, Arroxa, zea... e... igual zuk mutil batekin ate nahi 'o... bueno, oain ate saten da miño... nobiyo bat in nahi, 'ta zea, gurasuk beste bat nahi...
- Bai, jesus! Leno bestek intako ezkontza ikaarri izaten zen, ikaarri, jesus! Zenbat! 'O hor baserri on bateko mutilla izaki 'ta bestik 'ta... gurasuk in ezkontza. Holakuak? Kantidadia! Nobiazko miño geyo, bestek intako ezkontzak, izaten zen leno.
- Gorra izango ze hoi e?
- Bai, miño... geo, gaur bezela, nik saten... dibortziyua... klaro, denbatin 'e gaur bezela izan bazen: emakumik irabazten 'ta... izango zen dibortziyua.
Miño ordun zapetekua man bazizun 'ta, iñoa ezin ziñan jon 'ta ahí tienes que aguantar porke gurasun itxea joteko 're han ezerre ez zon, anai baten etxea joteko 're... eta ahí tenias que aguantar. 'Ta gaur zengatik da diburtziyua?
Emakumik irabaziya dulako eta esaten du: "Hor kompon! Ni neriakin biziko nak". Bai, hola da. Hola da.
- Kanbiyu hoi izandu da.
- Kanbiyu hori. Hoi izugirriya. Hori hola da.
- Lehen tokatzen zena.
- Tokatzen zena, bai. Nik 'e, Erremintatxoko... bueno zuk e'ttuzu ezautuko zea haik,
aspaldi hillak dia. Atsua yunen, zea, pizpurriña hutsa. Hiru anai... lau anai zin noski eta nei asko seitzen batek eta, gu famili haundiya izandu ga beti, eta "miño horrekin ezkontzen baa umia besteik etzula izango 'ta" gue attak hoi aittu, ez zun nahi:
"Eyanela mutill horrekin ibili, atso txarra hoi... bazterrin pasa 'ta 're ez din ayoik esaten". Saten zun. 'Ta ne baitan: "Bai...". Istoiak zaten dia 'ta!
Nor Pikabea Artola, Arroxa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-053
Pasartea 0:17:00 - 0:19:10 (2' 10'')
Laburpena Lehen, bestek egindako ezkontzak asko izaten ziren. Ezkondu eta harreman okerra bazen ere emakumeak jasan egin behar zuen, senarraren mende bizi baitzen. Emakumea kanpoan lanean hasi zenean aldatu zen egoera. Hika.

Neskak eta mutilak, bananduta

Transkribapena

- U...! Galdera, galdera pilla erra bai! Zea, e... Gaiñekun, nexka 'ta muttikuk, bueno, zuk bate ibiltzen zenittun, biño...
- Bai, banun baimena inspektorana. Zergatik nik estudiatu nun tokiyan, hangua zen 'ta inspektora hoi y de ahi, le conocía y me dio permiso "sé tu formación y te voy a dejar". Biño ordun delitua zen neskak eta mutillak elkarrekin... Ongi separatuk 'ta... Negun torri izandu zin nei
alguna denuncia tendría zertikan kargatua eoten zen hasta decir basta! 'ta lanin ai nitzala ya ne ondoaiño torriya hua, me quede. 'Ta ya me di cuenta nena bakarra torri zen, oseake aquello ya sé yo que fue una... Un soplo soplo. No, no, no, no.
- Bestela iñorrek, bestela 're tortzen zin, inspektorik eta?
- Bai. Urtian behingua seuru! Inspetoria tortzen zen! Ez zuten galdera haundiik itten, istoi 'ta abar, biño pixkat hola zeatu 'ta... No. Biño urtian behin jenealin bixita izaten genun guk inspektorina, e!
- 'Ta zuk separatuk eukitzen zenittun?
- Ahal genun zeatuna, ahal genuna zertik tokiya 're gehiyegi ez zen. Nahiko juntatuk! Zergatik dotriña 're eakutsi in ber 'zaten genun kumuniyo...
Nor Berrondo Iartzabal, Luixa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-043
Pasartea 0:52:00 - 0:53:15 (1' 15'')
Laburpena Ikuskatzailearen baimena zuen Luisak neska eta mutikoei eskolak emateko, baina orduan ezin ziren nahastu. Batera edukitzen zituen, baina ahal zen bezala bananduta.

Transkribapena

Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 3
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-038
Pasartea 0:05:50 - 0:10:20 (4' 30'')
Laburpena Bizikletan 39 urterekin ikasi zuen. Gero mobilett bat erosi zuen. Josten ikasi zuenean, gizonak josteko makina opari egin zion.

Oinetakoak

Transkribapena

- A ez, hoi ez!
- 'Ta izate al zen oain izaten den bezela gustoa jantzi 'ta igual erropa bat garaiy hartan atrebittua zena, 'ta itxian uzten ez 'ta... Kampoa jon 'ta jantzi 'ro... Hola
- Bai.
- Gordian 'ta ibiltzen al ziñazten?
- Bai, bai, bai. Bai, bai, bai. Ni haumbeste ez, biñon ni akordatzen naz ne izeba gaztinai in
zizkaten zapata erekiyak, zandale batzuk takoiyakin. Lembizitakuk izango zin, eta errealo in zizkaten. Eta ez ziyoten jazten utzitzen, 'ta harrek itten zun beri haik hartu eskuan eta zea, jon itxetikan pixka 't urrutiyo, 'ta jantzi, 'ta haikin ibiltzen zen, 'ta berriz eskuan hartu eta berriz
armaiyoa. Ni ez naz akordatzen harrek iñoiz zapata haik nomattea joteko jantzi zittunikan. 'Ta alpargata. Ordun alpargata eta albarka. 'Ta ni akortzen naz amona erabat hankutsik ibiltzen zen. 'Ta harrek ohittura haundiya zun goizin goiz jeiki, eta zea baratzin ezer ez bazun
in berrikan 'e, baratzin ondoko muntun, belarretan, oiñez ibiltzen zen hura intza fresku hartan. Bai. Eta ama 'ta izebak eta 're bai. Haik 'e belarratata joten zinin, izebak eta 're hankutsikan. bai. Eta haik badakite nomattea jon alpargatakin, 'ta eudiya hasi 'ta
alpargatak lepotik zintzilik eta beák hankutsik tortzen.
- Ez hondatzetik.
- Bai. Bai, bai, bai. 'Ta albarka, 'ta albarka baju hoi. Eta hoik arrontin hotzak.
Hankatako hotza da. Geo baita 're ibiltzen genittun albarkan materiala bera, biño zapata gomazkuk. Zapatan itxura zuten, biño dena goma, albarka bezela 'ta haik azpitikan auro zulatzen zin, 'ta ni neone 're ibilli naz, ibilli izandu naz haitakuk xulatu, galtzerdiya xulatu 'ta
hanka larrutukin. Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-034
Pasartea 0:33:20 - 0:35:35 (2' 15'')
Laburpena Garai batean oso diskreto janzten ziren eta gauza batzuk ez zeuden ongi ikusiak; sandalia takoidunak, esaterako. Maria Jesusen izeba batek gordeka janzten zituen, baserritik urrunduta, baina ez zituen inoiz erabili izan. Oinetakoei dagokienez, gehiena alpargata eta abarkak erabiltzen ziren. Eta oinutsik ere asko ibiltzen ziren.

Aldaketak arropan

Transkribapena

- Beltza. Baita 're... E... Len san zattuten bezela, arropa josteko garaiyin, kontua atetzen zuten bezela, baita 're ni konturatzen nitzan, konturatutzen nitzan asko ze kalidadeko arropa itten zuten orduko.
- Ona?
- Bai. Ni akortzen naz ne izeban bodako soiñak, beltzak. Eta lanilla hola, biñon dembora berin zin, ez zin lana bezela tiratzen. Eta rematik kuellutan 'ta, zinta brillantia 'o terziopelozkua 'ro
eta bai. Biñon tela oso kalidade onekua. Eta hoi, igandetako 'ro itten zen arropa, hautsitzen zen arte. Hautsitzen zen arte, bai.
- 'Ta kolorik eta zein zin?
- Ba koloria... Txuriya 'ta azul marinua asko. Txuriya 'ta azul marinua asko. Fondo... Hola igandetako 'ta jazteko soiña fondo urdiña, 'o azul marinua, 'ta lorik, ttiki txuriyak, eta geo haikin len esan duten bezela, kuelluk txuriyak 'o... Bazin bestelako arropak 'e. Biñon esan nahi nuke,
hola seriyuk, behintzat. Geo hasi zin ya guen garaiyin kuadratuk, koloretakuk... Ni akortzen naz hamasei urte martxun iñ, eta iraillan zea, San Migeletan Egualdetxoa hasi nitzan festata atetzen. Eta jon nitzan soiñ mangaluze bat, gerritikan betti pliegikin soiña, gorriya, berdia eta
horiya kuadratua.
- Joe.
- Bai. Eta kuello txuiyak. Halaxe jon nitzan ni hamasei urtetan Egualdetxoa fiestata lembiziko bider.
- Zuk iña karo!
- E?
- Zuk iña?
- Ez, ez, ez, ez. Ez. Jostunak josiya. Biñon josiya, hoi bai. Geo ya handikan urte batzuta
arropa josiya 'ta hasi zen, biñon bittartin ez.
- Eta galtzak?
- Galtzak bihorran gaiñin ibiltzeko 'ta hola bai, biñon gaiñekun ez.
- Zu noiz gotzen za ya lendabiziko galtza emakumik?
- Lendabiziko galtza emakumik? Hola bastante ikusten zela... Oan dela hogeita hamar urte?
- 'Ta lendabizikua jantzi zun harrek 'e ausarta izan berko zun, ez?
- Biñon ordun 'e mendira joteko 'ro.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-034
Pasartea 0:24:50 - 0:28:00 (3' 10'')
Laburpena Arropak asko iraun behar zuen, beraz, bai kortea bai kalitatea ongi begiratzen ziren. Kolore arruntenak urdin iluna eta txuria ziren. Gero hasi ziren koadrodunak eta kolore biziagoak. Emakumeen lehendabiziko galtzak orain dela urte gutxira arte ez ziren hasi, eta orduan ere mendira joateko edo.