Jatekoa

Txerri-hiltzea

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Frantxiska
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-086
Pasartea 0:02:30 - 0:04:00 (1' 30'')
Laburpena Txerria hiltzea lan handia da. Lagun asko behar dira eta bezperan ere lan asko egin behar da: porrua, tipula, perrexila txikitu.. Txerriak dena du ona; jaki asko ateratzen zaio. Txermoniak auzokoen artean banatzen ziren.

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Frantxiska
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-086
Pasartea 0:00:45 - 0:02:30 (1' 45'')
Laburpena Txarondon txerriak zituzten. 200 kiloko bi egin izan dituzte. Lan handia du txerria hiltzeak. Txerri-hiltzailea.

Altzatxikitik Saroberrekara arropa garbitzera

Transkribapena

- Jangoikuan andria!
- Bai, bai.
- Joe! Harrekin amakiña bat buelta iña no ni, Altxikitikan Oiyartzuna seitako meza.
'Ta astua, astuakin biyek tortzen giñan. Astua... zea, esniakin, 'ta goizin esniakin bajatu 'ta eliza jon, 'ta harrek beti Altzibarren zea hoiyek... Tarta zea hoitakuk 'o eoste 'izkin 'ta biyek martxa berriz mazkak ittea. Harren gain eoten zen, Antoninan gain eoten zen zea,
hua zen gaztina 'ta han 'e kastigatu (...) izaten zen zea, behi janak ittea! 'Ta beti ni harrekin.
- Ze ittea? Behi kanak?
- Behi janak.
- A! Behi janak.
- Mazka, 'o... Nola saten... Hemen mazka 'o behi jana... Belarra... Harrek belarra ebaki 'ta nik bildu. Muti kozkorra. 'Ta...
- Astuakin?
- Astuakin. Bueno gu ordun han... Nei bi bizitzatan, nei hango... Hango zea izate nitzen, Altxikin.
Bi bizitzatan, e! 'Ta Antonina behintzat beti, hua zen gaztina han 'e, 'ta beti harrek nei beti eamaten zin zeara, launtzea. Hola ibiltzen giñan.
- 'Ta zu gustoa.
- Ni jolin! Ni gustoa. Nik horrengatik Donostira ez nun jon nahi izaten geo horrea. Donostira ez nun jon nahi izaten.
- 'Ta denak kaso ingo zizuten 'ta! Gustoa!
- Bai. Bi bizitzetan. Beste bizitzakua hor, Ualdetxon bizittu zen, zea, nola da hoi? Klementina. Igual izautuko zenun, ez dakit. 'Ta harrek berriz, ordun han giñan Altxikin, 'ta urik ez zen izaten hor baserriy hoitan, (habetan) bai, bueno, ura aldian 'ta zea biño.
Haik Sauerrekako beko zokoa joten zin hortik, zea, Altzan barrena kriston birian joten zin zea erropa garbitzea 'ta. 'Ta erropa garbitzea hara (erramonen) joten zienian, astua dena erropaz betetzen zuten 'ta "Joxetxo, benga guazen" nei.
Klementinak behintzat, beti nei eamaten zin launtzeko, 'o zeatzeko, beti 'o distraitzeko 'ro.... Beti behintzat, bakarrik ez zun...
- Hua zue zea pixkat (...)
- Bakarrikan ez zun harrek 'e jon nahi izaten. Neskak... Sasoi hartakuk gaiña hor e... Bildurra izaten zutenak.
'Ta beti ni muti kozkorra. Zartayian gorri gorri gorri oliyotan ogiyak prentsatuta jarriko 'izkin, erreta, prejituta, ogiya prejittua, 'ta azukrikin bota 'ta haik paperin bildu 'ta: "Hala guazen Joxetxo, guazen zea, nekin!" 'Ta ni gustoa ordun! Gustoa bai. Ni Altxikin arront zea izaten nitzen.
Nor Zabaleta Labandibar, Joxe
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-075
Pasartea 0:12:50 - 0:15:30 (2' 40'')
Laburpena Altzatxikiko senide gazteenarekin egoten zen gehiena. Altzatxiki inguruko baserrietan ez zuten urik eta Saroberrekara joan behar izaten zuten arropa garbitzea. Ogia gorri-gorri frijitu, azukrea bota eta "Ala! Goazen, Joxetxo".

Pitarra

Transkribapena

Nor Mitxelena Gelbentzu, Joxemari
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-072
Pasartea 0:11:10 - 0:11:40 (0' 30'')
Laburpena Garai batean, baserrietan pitarra izaten zen edateko. Bidagurutzetan, bi barrika sagardo eta 14 kargako kupel handi bat pitar egoten zen urte guztirako. Ardoa, gutxiago.

Jateko ohitura aldaketak

Transkribapena

Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-059
Pasartea 0:07:20 - 0:08:20 (1' 00'')
Laburpena

Lehen ez zen tomate gordinik jaten entsaladan. Enrikek soldaduskan ikasi zuen tomatea jaten. Hemen ez zen jaten; tifusa ematen zuela uste zuten. Soldaduek arbia ere jaten zuten.

Gazi-kutxa

Transkribapena

- Nola (...) zenuten?
- Bai, txerriyan... San nun bezela... Txerriyan puskak sartzen zin denak batea eta geo sahiyeskiya 'ta hoi dena lenotikan atetzen zen. Eta baita 're lenotikan zintzilik jartzen zen.
Gazi-kutxatik atetzen zenin, gatza gehixkuna gaiñin zuna kendu, piper hautsa gorriya eman 'ta ya zintzilik. Geo ondorin urdaizpikua. 'Ta geo gazi-kutxa bera baita 're ibiltzen genun konfradiyan banatzen zen haragiya sesiña itteko. Prozedura 're berdintsua da.
Eta denin, gatzin jartzeko, ateratzeko, eta hoa 're geo zintzilikatu itten zen eta urdaizpikua bezela sekatu. Eta oso ona baita 're gelditzen da. E... Gusto berexi bat gelditzen zaiyo.
- Ordun haragi frexkua jaten zen momentun aberia hill ondoren, biño geo...
- Bai. Ya ne garaiyin erosi 're itten zen karnizeitikan zea, e haragiya, biñon gehiyo itxekua. E... Konfradiyan banatzen zen haragiya, e... San dugun bezela txerrikiya, antzume, ahuntza, ardiyak zittunak ardiyak 'e bai, eta itxian gehiyo, biñon erosi 're bai.
Erosi 're itten zen. Ni akordatzen nazela, bazauzten Oiyartzunen...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-033
Pasartea 0:01:00 - 0:02:40 (1' 40'')
Laburpena Garai batean hozkailurik ez zegoenez, janaria beste era batera kontserbatzen zen; gazi-kutxarekin, adibidez. Gazi-kutxa txerrikia gazitzeko eta gainerako haragiarekin sasiña egiteko ere erabiltzen zen.

Laranja jatea, luxua

Transkribapena

- Eta iñoiz jaten baldin bagenun naranjak, hoa 're berdin, gutxitan jaten genittun. Gogoratzen naz izebak eta osabak eta nola aitzen zin batek sos bat eta, bestik bi sos 'ta, "naranja kilo bat eosi ber dugu" 'ta... Naranjak zeak, naturalak, e...
Gorrixkak, e... More kolorikin hola, kampotik eta barrutik. Biñon ona jateko! Axala mehe miakin. Bai. Biñon hora izaten zen, beno, e... Salan olak zirrittukin 'ta aber ba han billatzen 'te zuten sosen bat 'o falta 'ta, bai.
- 'Ta hola, zerbatt bereziya jateko 're, san zuna, desitzen ioten ziñazten, ez? Xanistebanetan 'ta, zer zen ba bereziya?
- Bai. Ba... Eze askoik ez, eze askoik ez, zertikan e...
Ordun 'e ze itten zen, pues, urtian bi 'o hiru aldiz itten genittun oillaskuk, saltzeko, pues haitatikan, haitakuk itxian geldittu, arroz esnia eta... Gaiñekun eze askoikan ez. Bai, beti zeozer bai, biñon...
Eze askoikan ez. Eta pues askotan oillasku hoik 'e pozik itxian jango, biñon... Haik 'e saldu 'o trukatu in ber izaten genittun beste gauzangatikan. Etea hortikan... Bai...! Hortikan aparte izango zen beste zeozer, biñon deus askoikan ez.
- Biño karo, nola beti gauza bea jaten zenuten, holako bat jatikin ya...
- Bai, bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:05:50 - 0:07:40 (1' 50'')
Laburpena Gerraren ondoren gauza gutxiago zeuden aukeran eta gaur egun normaltzat ditugunak, garai hartan, luxua ziren; laranja, esaterako.

Sua eta ura

Transkribapena

- 'Ta otorduk 'ta nola izaten zin, Joxepa?
- E?
- Oaiñ aiña, oaiñ aiña otordu 'ta izaten al zin?
- Bai, bai, bai. Jan ongi itten zen ordun, e! Su ekonomikak eta guek guan hasi zin, e. Lurreko
suan, eltziak eta aurrian jarrita akortzen naz ni, juxtu juxtun, e! Ekonomika bazen auro han.
- 'Ta nola itten zen...?
- Geo, arropa 're, labadorik eta hola ez. Kuelak. Antigualeko, zurezko zea batzuk izaten zin. Haik izaten zin jaboittu, jaboitu ongi ongi ongi jabondu 'ta kuela harta bota. 'Ta geo ura irakin 'ta bi 'ro hiru baldeka pixkaka-pixkaka-pixkaka. Hango arkakusuk erki akatuko zin ba,
baldin bazin! 'Ta geo arropa kampun. Lurrin zabaldu arratseko, 'ta gau serenuk... Oain lejia bezela txuri-txuriya! Usai goxo askiyakin bai! Geo hasi zen lejiakin.
- 'Ta belasun zabalin jartzen zeniñuzten!
- Bai!
- 'Ta ze ber zun, illargiya ber zun, 'o ez?
- E? Gau serenua, behintzat. Egualdi onakin. Intza harrekin txui-txuiya. Lejia... Geo hasi zen.
- 'Ta beko su hartan, nola... Eltziak zintzilik 'o jarri berko zin?
- Ez, aurrin guk iukitzen genittun. zintzillik jartzen genittun baldiak, zea, urakin zea, aziendai mateko 'ro, ez dakit ba zertako izaten genittun... Ur asko berotzeko behintzat.
Labatzatik zintzillik.
- Hua eukitzen zenuten.
- Bai. Gaiñekun arropa txuiya kampun. Arratsin 'e askotan. Jaboiya man 'ta utzi 'ta gau
serenutan ez zen halako lejiaik, e! Usai goxo askiyakin bai! Geo lapur bildurrik ez zen zaten ordun. Geo kuelak 'e izaten zin, itxiyan. Gue amak bazun kuela, izautu nun gue itxian hoi. Han ur irakiña botzen zen han.
- 'Ta noiz hasi zen ur korrientia, tubeitik 'ta pasten 'ta?
- E?
- Itxetan noiz hasi zen grifuk eta ur korrientia noiz hasi zen?
- A, guk ura aldian genun 'ta! Je! Bai, orduko bai, Altziberren 'ta hoitan bai, biño... Geo itxian 'e bai, biño... Ya gu hazi 'ta geo.
- Beandu. 'Ta han Arandanen bai al zenuten? Han 'e berdintsu!
- Iualtso! Bai.Bai, iualtso. Lana gehiyo itten zen, biño sanua 're bai, e! Ze usai goxuakin arropa 'ta... Geo eunez 'e jarri euzkitan 'ta ura botiz, ura botiz euki 'ta usai goxo askiyakin bai atetzen zin. Oaiñ hambeste lejia ez zen gastatzen ez! Uain, berriz, dena lejia 'ta dena...
Nor Zabalegi Lazkanotegi, Joxepa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-019
Pasartea 0:35:20 - 0:38:40 (3' 20'')
Laburpena Otorduak nolakoak ziren. Beheko sua zuten Martinmotzenen; ekonomikak gero hasi ziren. Laratzatik zintzilik ura edukitzen zuten eta janaria ondoan egiten zuten. Arropak garbitzeko kuelak erabiltzen zituzten. Ur-korrontea noiz hasi zen etxeetara.