Euskara / erdara

Eskolan, lagun artean; erdara ikastera Arabara

Altzibarko etorkinak

Transkribapena

Nor Almandoz Huitzi, Gregori; Irastortza Mitxelena, Joxe Luix
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-077
Pasartea 0:48:00 - 0:51:00 (3' 00'')
Laburpena Altzibar asko aldatu da. Etxe asko egin dira beraiek etorriz geroztik. Jende asko etorri zen kanpotik. Etxeetan lan egiten hasi ziren emakume etorkinak. Sukalde batean hiru familia. Etorkinek euskaraz jakin ez eta beraiek gazteleraz ere ez.

Kastillano burro

Transkribapena

- Han ibiltzen giñan attakin. Mendiolako gaiñ hoitan barrena. Muti kozkorra gu beti, attakin, bai. 'Ta geo handik aurrea, pues... Leno san 'utena, zea, torri giñan honea, gerra ondorian, hemen osabak eta hil zienian 'ta... Ama ez zen oso gustoa torri, biño...
- Hua hara (...)
- Bai, hua hamalau urtekin jon 'ta beti han, harako baizon. 'Ta... Pues... Geo honea torri 'ta hementxe, kastillano burro batzuk saten ziuten 'ta...
- Ez zenekiten euskeraz?
- Bai, bagenakigun, biño gu ordun geunden deneta kostumbratua denea. Uan atta 'ta amakin 'ta guk beti euskeraz hitzeitten genun, biño guk senidiak alkarrekin kastillanoz beti.
Anai zarrenak 'ta biyek behintzat, guk, beti kastillanoz. 'Ta "kastillano burro hemen dia oain 'e, kastillano burro" 'Ta barriyo (erdiya) 'ta... Geo kasillanoz dena aztu guri!
- (...)
- Geo (dena aztu). Holaxeko kontuak genittun ordun.
- Ama nolatan zen hemendikan jona?
- E?
- Nolatan jon zen ama neska kozkortan hara?
- Hoik... zea, Arzaktar hoikin... Harren attona bat bazen, Pedro Joxe 'ro 'ta... Hua zerbatte zea zuten, familiarra 'ro, zerbatte, gue lengo zarretatikan. 'Ta ama jon zen hara neskame.
Hamalau urtekin Altomirakruza. 'Ta hola. Geo ni... Beno, geo ni handikan honea noix nahi tortzen nitzan, zea Altxikiko Maitxokin. Geo, Altxikiko horren ama, Maixte, zea zen, gue aman amautxiya 'ro nola saten da? Amautxiya.
- Bai, bai.
- 'Ta geo Maitxo hoi 're, zea gue amakin hara... Gue amak hara eamaten zun. Axaldin bizittua zen hoa, Axaldikua... Harren alabak 'e badia ba, Axaldin?
- A. Bai!
- Pues Maitxon alabak. 'Ta hoik... Hoin erretratuk banittun nik hemen leno 'ta ez dakit zenek eaman 'zkigun, Altomirakruzko batek denak. Gure gazte dembora han ibiltzen zin kuadrillanak eta hoinak eta.
Nor Zabaleta Labandibar, Joxe
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-075
Pasartea 0:08:00 - 0:10:10 (2' 10'')
Laburpena Gerraren ondoren, Etxeberriko osabak hil zirenean etorri ziren Karrikara, Donostiatik. "Kastillano burro esaten ziguten...". Bera noiznahi etortzen zen Altzatxikira. Altzatxikikoekin harreman handia zuten Etxeberrikoek. Nuisnai.

Eskolan, erdaraz

Transkribapena

- Biño haikin erdaraz aittu berko zenuten?
- Ez, harek euskaraz ongi ikasi zun, e!
- Alabak euskaraz ongi ikasi zun, e!
- Alabak 'e ongi ikasi zun euskaraz.
- Oso ongi. 'Ta oaiñikan 'e... Oaiñik 'e...
- Eskolan (...) erdaraz.
- Amak erdaraz.
- Ama maixtrak erdaraz. Maixtra erdalduna, biiño harek Biasoko umikin 'ta hoikin beti ibiltzen 'ta euskaraz ongi ikasi zun. Bai, zuena 're bai.
- Bai, gu bezelaxen. Biño maixtrakin euskaraz, 'ta maistrak hitz bat sateko beldurrez eoten giñan, ez genekiun 'ta eze 'ta. Jo.
- 'Ta zuek Aierdin 'de...
- Aierdin 'e, han 'e gauza bera zen. Han 'e erdaraz ez bazunun hitzik itten, ixillik eon ber zunun, bestela erdaraz in ber zunun, in ber zunun. Errekreoa ate arte ixi-ixillik. 'Ta hola.
- Honek ez zun holako oso emakume zea zen (...) hora, maixtra hora.
Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-057
Pasartea 0:35:00 - 0:35:50 (0' 50'')
Laburpena Maistra erdalduna zen eta erdaraz ematen zituen eskolak, baina maistraren alabak ikasi zuen euskara, Karrikako haurrekin ibilian. Maitxo Ergoiengo Aierdira joaten zen eskolara eta han ere erdaraz aritzen ziren.

Etorkinak

Transkribapena

- 'Ta izeba 'ta euskaraz aiko zin eakusten?
- Bai, bai, dena, dena. Erdaraz zen ordun... gerran ikasi zen erdara ikasi zena. Iñork e'genikiken erdaraz. Iñork 'e ez. Ne izeba horrek bazakiyen erdaraz neska
- 'Ta izeba 'ta euskaraz aiko zin eakusten?
- Bai, bai, dena, dena. Erdaraz zen ordun... gerran ikasi zen erdara ikasi zena. Iñork e'genikiken erdaraz. Iñork 'e ez. Ne izeba horrek bazakiyen erdaraz neska gaztia zelako,
gaztia zelako, gaztina izaki 'ta neskame eon, 'ta horrek, Lexaka saten yogunan ama Maria horrek, horrek erdaraz ongi zakiyen, ne izeba horrek. Hoi ne attan arreba zen. Erdaraz ongi zakiyen. 'Ta ordun bakizu: jartzen zuten dizionayua
gaztina izaki 'ta neskame eon, 'ta horrek, Lexaka saten yogunan ama Maria horrek, horrek erdaraz ongi zakiyen, ne izeba horrek. Hoi ne attan arreba zen. Erdaraz ongi zakiyen. 'Ta ordun bakizu: jartzen zuten dizionayua erdaraz 'ta euskaraz,
erdaraz 'ta euskaraz, galdera bat erdaraz itten zizun 'ta bestia euskaraz 'ta hura (miatu) 'ta ikasi miño ze saten zuten ez genikiula. Nei saten zin: "Hoi denak baakizkizu zuk 'ta ez dakit zengatik ez zun erdaraz hitz eitten" ne baitan: "Bai
galdera bat erdaraz itten zizun 'ta bestia euskaraz 'ta hura (miatu) 'ta ikasi miño ze saten zuten ez genikiula. Nei saten zin: "Hoi denak baakizkizu zuk 'ta ez dakit zengatik ez zun erdaraz hitz eitten" ne baitan: "Bai bazekiñet miño... hoik elkarrekin juntatu in ber dia".
bazekiñet miño... hoik elkarrekin juntatu in ber dia". Guk ikasi genun pizarra gerrako denbun ikasi genun geo, dena kastillanua baizen hemen torri zena, dena.
- 'Ta bertu itten gañea ez?
Guk ikasi genun pizarra gerrako denbun ikasi genun geo, dena kastillanua baizen hemen torri zena, dena.
- 'Ta bertu itten gañea ez?
- Bai, bai. Hola euskara... kuidadito!
- Zu gotzen al za hola kalin norbaittek harrapatu euskaraz hitz eitten 'ta...
- Ez, ez, ez.
- Bai, bai. Hola euskara... kuidadito!
- Zu gotzen al za hola kalin norbaittek harrapatu euskaraz hitz eitten 'ta...
- Ez, ez, ez.
- Ez za gotzen?
- Errespetua... hortako ber zen muy carlista, muy franquista galezitzeko kalin 'ta hola, ez.
- Ez zun iñork... gue inguruan behintzat iñork ez zun izandu holako... 'ta nik e ez
- Ez za gotzen?
- Errespetua... hortako ber zen muy carlista, muy franquista galezitzeko kalin 'ta hola, ez.
- Ez zun iñork... gue inguruan behintzat iñork ez zun izandu holako...
'ta nik e ez nun izandu iñone. 'Ta sate 'ut ba, geo ikasi geniñen guk 'e kastillanua ikasi genun pizarra reketikin 'ta... 'Ta geo nik 'e asko in nun bakaillo fabrikan... larogeitikan hiru bakarrak giñan euskaldunak. Denak kastillanuk.
nun izandu iñone. 'Ta sate 'ut ba, geo ikasi geniñen guk 'e kastillanua ikasi genun pizarra reketikin 'ta... 'Ta geo nik 'e asko in nun bakaillo fabrikan... larogeitikan hiru bakarrak giñan euskaldunak. Denak kastillanuk.
- Berko ikasi!
- Bai, berko ikasi. Uker 'o zuzen.
- 'Ta bestik zer zin kanpotik torriyak?
- Berko ikasi!
- Bai, berko ikasi. Uker 'o zuzen.
- 'Ta bestik zer zin kanpotik torriyak?
- Bai extremeñua, andaluza... hor kantidadia baizen Errenteian. Oaiñ, derecho cocina 'ta oaiñ gehinak bakotxak ben itxiak ttuzte, ya hemengo iñak dozte, ya nekin lana in duten emakumik. Asko e'iñet ikusi ez, miño... 'Ta beste batzuk in zittuzten sos
- Bai extremeñua, andaluza... hor kantidadia baizen Errenteian. Oaiñ, derecho cocina 'ta oaiñ gehinak bakotxak ben itxiak ttuzte, ya hemengo iñak dozte, ya nekin lana in duten emakumik. Asko e'iñet ikusi ez, miño...
'Ta beste batzuk in zittuzten sos batzuk, hemen itxiak eosi zittuzten, saldu hemen diru galantin 'ta ben herriyan etxe txar...
batzuk, hemen itxiak eosi zittuzten, saldu hemen diru galantin 'ta ben herriyan etxe txar...
Nor Pikabea Artola, Arroxa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-053
Pasartea 0:02:40 - 0:05:00 (2' 20'')
Laburpena Erdaraz gerran ikasi zuten, etorkin asko etorri baitzen, eta euskara galarazita zegoen. Etorkin asko hartzen ziren etxeetan 'derecho cocina' deitzen zen eran. Hika.

Euskara galarazita eta gaztelaniaz jakin ez

Transkribapena

- Bazkaltzea 're itxea tortzen giñan, e! Eta hala, pues nik betzi urte arteiño. Biño betzi urtetan osaba bat bagenun apaiza, eta harren desiua zen nombatte denai estudiyuk matekua, eta anai zarrena apaiz, hua ni biño leno jona zen seminaiyoa eta
nei betzi urtetan Donostira eaman ziten en el Paseo de Francia Las Teresianas. Interna! Erderaz ez nakila! Gaiña obligatzen ziguten, e! Eskolan desdeluego ordun ezin zen hitzik euskeraz iñ, anillua maten ziguten.
Eta anillua maten zigutenak eta azkeneko anillukin gelditzen zenak atetzeko garaiyan, zigorra! Eta bildurrak, hitzik itteko bildurrak! Karo, ez genun hitzik itten bildur horrekin! Eta geo hara jon, ama difuntukin, akortze naz, eta han ate zin pues una Teresiana, ez zin monja jantziyan,
eran vestidas de señorita. Eta harrek hartu 'ta kapilla man zin 'ta: "mira que bonito, mira que bonito!" Nei kapilla man 'ta ni ate nitzaneko ama falta! Y quedate con el pastel.
Nik itten nittun nearrak! Onez onez hartzen ziten, biño keba! 'Ta azkeneko bronka bota batek, eta ordun kizkurtu nitzan, bai 'ta ya geo betzi urte in nittunin feliz! Ya geo jarri nitzan, biño lendabiziyan... Gorra! Iñor izautzen ez, eta erderaz 'e jakiñ ez!
Akortzen naz, lendaiziko urtian bukaeran, kursoko bukaeran, a San Francisco Javier eskursiyua. ¡Felicidad! Geo autobusa aberittu 'ta autobusa aberittu 'ta berandu torri giñan arratsin, illuna.
Eta ailletu giñanin, el paseo de los Fueros beti akortzen naz oaiñik, Buen Pastorreko torria ikusi nunin, san nun: "¡Ya se ve el torre de Buen Pastor!" denak algaraz! El torre!
Nor Berrondo Iartzabal, Luixa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-043
Pasartea 0:11:40 - 0:13:40 (2' 00'')
Laburpena Osaba apaizak senide guztiei ikasketak eman nahi izan zizkien. Bederatzi urterekin Donostiara eraman zuten, interna. Mira handia egin zuen. Ez zekien gaztelaniaz eta ez zuen hitz egiten. Bestela, euskaraz eginez gero, eraztunarekin zigortzen zituzten.

Euskaldun elebakarrak

Transkribapena

- Harrek erdaraz zerbatte defendittuko zen, biño harren etxekuk ez. Bai, hoi kontu zen baserritan. Hoi baserritan kontu zen. Baserritan nahiz urte askuan zea hoiy iuki, kale aldea eta zuk in ber zenun jestiyo guziya nahiz erdaraz iñ, iñ ber izan, iñ ber izan, hoi diferente da, e?
E... Baserritan hoi kontu zen, leku askotan nabaittu gabe 're bai. Eta geo kompaziyo batea, nik ze sango zattut ba, Oiyartzunen iziñ baldin bazenun jestiyo bat iñ, 'o Donostira 'ro jon ber baldin bazenun, beti izaten zenun Oiyartzungo kale aldian norbatte zu biño gehiyo zakiyena
eta beti hura han eoten zen esku bat botzeko ber zunai. Bai, horta... Ordun asko defendittu, defendittutzen zen persona. Norbea jun 'ta ez baldin bazon prepatua, 'ro igual da iziñ zulako, beste bat beti bazenun launtzeko, bai. Bai.
Eta hoi ne garaiko kontuk ai zattut esaten, 'ta zu imaginatu zattia, ne aurretikan, ne gurasuk 'ta amona 'ta, 'ta... Bai.
- Amonak jakin 'e, ez zun jakingo?
- Ez. Amonak ez zekiyen ez erderaz, ez letzen 'ta ez eskribitzen. Harrek ez zekiyen ezer 'e. Eta geo ne aman erarekuk eta hola 're askok ez, ez zekiyen. Beste batzuk defenditzeko aiña. Geo persona bea nolokua den arabera 're bai, beste batzuk... E...
Beste batzuk bizimodua aurrea atetzeko 'ta zerbatt ikasteko baliyo baldin bazun, ordun 'e hura aurrego joten zen, zerbatt gehiyo jakitten zun. Geo ordun baita 're fabrikata 'ta hasi zen ondorengo urtetan 'ta zea, jendia 'ta, biñon ne aman 'ta garaiyin 'ta ordun neskame Donostira,
eta... Ate ber izaten zun. Eta lanea fabrikata 'ta jon biño 're gehiyo morroi. Gizasemia 're bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-033
Pasartea 0:53:50 - 0:56:20 (2' 30'')
Laburpena Baserrian asko kontu zitzaion euskarari. Administrazioko gorabeherak egiteko erdaraz zekien norbaiten laguntza behar izaten zuten askok. Maria Jesusen aitona-amonen garaiko gehienek ez zekiten gaztelaniaz. Eta ezta leitzen eta idazten ere.

Neskak, erdaraz

Transkribapena

- Geo ezkondu 'ta seme-alabei beti euskeraz.
- Beti. Beti.
- Iya iya denak.
- Bai. Nik erdara, erdara itten nun launakin 'ta kale aldi hortan. Gaiñekun etxian, 'ta auzokukin 'ta ez. Eta geo, e... Len esan zattutena, apaizak eta 're, apaiza batzuk eta 're kalin erdaraz in, ni itxeko 'ta izeba 'ta kali aldi hortako neskamia izandua naz pixka bat eta ben itxetan ez.
Hoiri ez.
- 'Ta zea... E... Nobiyo itten zenin 'ta 're harrekin euskeraz?
- Bai, bai. Segun, Segun. Zertikan ordun hemengo, hemengo neska asko ezkondu zen, ne aman erareko 'ta holoko asko, ezkondu zen soldado tortzen zinakin. Nola Arkalen 'ta Babilonin soldado asko zon, eta geo hemen beste barriyotan 'e trabajadorik 'o...
Hoik gerran ondorengo prisioneruk izango zin, ordun biriak itteko 'ta hoik asko banatu zin Oiyartzunen, han kuartelak zoztelako Arkalen 'ta Babilonian, biñon beste lekuta 're banatu zin. 'Ta ordun hoikin Oiyartzungo emakume asko ezkondu zen. Bai.
- Eta ez al zen hola, beno, gezki ikusiya 'ro... Pixkat rarua izango zen erdaldunakin zea itten zena, ez?
- Bai. Bai, bai. 'Ta geo gaiña, batetikan ikusiya, 'ta geo bestetikan bizitzeko realidadia.
Zertikan ordun guk ez genekiun erdaraz, eta klaro, erdaldun hura baserriko neska batekin ezkondu eta neska hura, 'o neskame eondu zelako 'ro launakin 'o fabrikara joten zelako 'ro, harrek erdaraz zerbatte defendittuko zen...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-033
Pasartea 0:51:40 - 0:53:50 (2' 10'')
Laburpena Kalean erdaraz egiten zen, baina etxean eta auzokoekin, euskaraz. Neskek beren artean erdaraz hitz egiteko joera zuten, baina gero mutilarekin hastean berriz euskaraz hasten ziren. Batzuek mutila kanpotarra egiten zuten eta harekin ikasten zuten erdara, baina nesken etxekoek ez zekiten gaztelaniaz.

Transkribapena

Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-015
Pasartea 0:21:00 - 0:24:00 (3' 00'')
Laburpena Eskola: auzoko eskolara joaten zen. Neskek eta mutilek elkarrekin ikasten zuten. Colegio Pilarren ere ibilia da. Eskolan zer ikasi zuen. Bilerak: Irunen bilerak non izaten ziren.