Mezak

Kanpaiak, serorak, kantak, errosarioa

Elizaren eragina

Transkribapena

- Ezauna 'ta baldin baa jongo dia, biño bestela jende gaztia...
- Bestela ez.
- Ez.
- Biño len 're hoixen zen, biltzen zen tokiya hoixen zen.
- Bai, bai, bai, bai, eliza 'ta geo gaiña ez genun izaten... Oaingo aukera 'zu. Guk launakin elkartzeko 're. Oan telefonua bazu, ez? Eta telefonun birez "Hor non zozte? Hor zozte?" "Pues banijua" 'Ta... Biño leno oain non 'e dia haik, non ibilliko 'te dia 'ta ezta ezta ideikan 'e.
- Karo.
- Eliza bai, eliza bai. Luixtarrak dila, Hijas de María zela... Beno, denak eliza. Elizako funtziyua zen dena. Bezperak zila... Dena, dena eliza!
- Dena, bai. Zea guziya markatzen zun, ez?
- Bai, bai, bai, bai. Kale inguru guziya béak markatzen zun elizak. Bai.
- 'Ta zu ibilli ziñan orden batin 'o?
- Ez.
- Luixtarra 'ro zerbatte?
- A, Luixtarretan bai. Luixtarretan... Eske denak pasa giñan Luixtarretatikan.
- A karo.
- Denak. Erari hartan pes Luixtarrak zinta bat jartzen zizuten 'ta zazpitako mezetan zen Luixtarrana 'ta hoi bai, Luixtarrana...
- 'Ta geo eziñ zen dantzik iñ 'o dantza inta kendu 'o...
- Bai, ni akortzen naz urte batin Iturriotzen dantzan billi 'ta, neskakin dantzan billita Luixtarretikan bota 'ta! Bai, bai, bai. Bai, 'ta geo joe hemen kontrola gaitza ibiltzen zuten.
Geo urtero in ber zaten zen, obligaziyua zen zea komulgaziyua urtian behiñ, biño ordun txartela maten zuten 'ta komulgatzea joten ziñanin txartela bota ber zenun, han utzi ber zenun, elizan, bandejan, 'ta ez baziñan jon, elizak ya kontrolatzen zizun ez ziñala jon.
'Ta nik sekula ez nun botzen, e! Ne artin "Badakizute, ikusten nazute joten nazela asike ez 'zute ne txartelan berrikan" 'Ta ez niyon bota sekula. Hartu bai, biño bota ez. 'Ta geo baserritarrak ben zea hoixe zuten "Zokorra saldu berko 'yeu? Ya ardiyak (...) ai 'ttuk eta jon berko 'yeu" Hola izaten zen. Bai.
- 'Ta beldurra 're bai. Karo, eliza len (...)
- Bai, bai, bai, bai. Apuntatu itten zuten e!
Nor Harregi Agirrezabala, Xabier
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-079
Pasartea 0:23:50 - 0:25:50 (2' 00'')
Laburpena Lehen, lagunekin elkartzeko aukera ere mezatan izaten zen. Ez zegoen telefonorik orain bezala. Elizak markatzen zuen egutegia. Urtean behin jauna hartzeko obligazioa zegoen; txartela ematen zuten kontrolatzeko.

Igandeetan: meza eta enkarguak

Transkribapena

- Baserritarrak iandetan aprobetxatuko zun inkargo guziyak 'ta itteko.
- Hoi da, hoi da.
- Denda guziyak 'ta erekiyak eoten 'men zin, ez?
- Dena erekiya, dena. Tabernak goizin erekitzen zin bostetako. 'Ta guk 'e barbeiya bostetako erekiya eukitzen genun. Ate joka kan kan kan 'ta urrutikuk aurrena, Larrazaaletik eta. Haik aurrena. Jakiña nik ez dakit noiz erretiratzen zin 'ta haik lendabizi. Haik seitako mezeta, illia moztu,
bizarra moztu 'ta gosai txikiya iñ 'ta mezeta. 'Ta geo itxea joteko presik ez zuten izaten askok ez. Jakiña ordun (jendia)... Biño goizin torri eliza. Goizin seitako mezetan ez zen tokiyik izaten ezta orratz bat sartzeko 're. Ez zen izaten tokiyikan. Ni 're seitako mezeta joten nitzan 'ta
geo atta betzitakoa 'o hamarretakoa 'o moldatzen zenian 'ta txandatuz. Biño jendia ordun eliza! Kamionak Txikierditik eta Gurutzetik eta kamionin jendia. Kamiona kargatu 'ta...Bai, jendik uaiñ biño arrakasta gehiyo zun elizak ordun!
- Hautsa gutxi zun ordun, armiarma sariak 'e...
- Bueno bueno.
- Jo!
- Elizan ordun (joerik hartzen). Aste Santuk eta bueno!
- Bai.
- Gaur eliza jendia joten da entierrota. Gaiñontzin elizak hustu dia. Hustu dia erabat.
- Bai, 'ta joten dena jende zarra.
- Jende zarrra, bai, bai, bai.
- Gaztia gutxi.
- Bai, bai 'ta...
- Zerbatte in berko 'ute 'o...
- Intierrua baldin bada gaztia, be ezauna 'ta...
Nor Harregi Agirrezabala, Xabier
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-079
Pasartea 0:22:30 - 0:23:50 (1' 20'')
Laburpena Igandeetan, dendak eta tabernak irekita egoten ziren. Baserritarrak orduan etortzen ziren kalera, goizeko 6etako mezara, eta orduan aprobetxatzen zuten enkarguak egiteko. Goizeko 6etako mezan ez zen orratzik sartzeko tokirik ere izaten. Txikierditik eta Gurutzetik kamioietan etortzen zen jendea.

Galdostarren kamioia

Transkribapena

- E?
- Auzotatik ordun bakarra jaisten zelako erekiko zittuzten? Klaro, astian baserritikan 'ta ezin jeitxi, ez?
- Ez ba!
- Hoixe!
- Betzitako meza joten zena; alperran meza izaten 'men zen.
- Bai.
- Gaiñea ordun; azinda goernatu 'ta esniak jeitxi bettikun...
- 'Ta esnia karri bai.
- 'Ta denak. Lanin hasten baizen ordun goiz jendia. Baserriko jendia. Harekin bizi zen dena 'ta. Gaur fabrikatik, berriz.
- Klaro.
- Zue itxetikan zea, hemen seitako meza jon ber 'ta bosterdiyak jo ezkio ya hemen ttun.
- Bai, bai.
- Bihorrakin 'ta... Marmitak hor utzi 'ta martxa!
- Kamionin.
- Kamioyin sartu, iyo kamioyin 'ta martxa!
- Kamioyin ezin kaittu hala jende joten yun. Mutikozkor 'ta denak, redios!
- Bueltan honea torri 'ta...
- Miño jende kantidadia e! Ordun... nik ez dakit miño igual... Zenbat? Hogeita hamar? Hogeita 'ta hamar, berrogei laun igual!
- 'Ta libersiyua izaten zen ordun seitako meza jotia; ez bazen joten 'de, igandia zenik iruitzen 'de!
- Hoixen! Kabinan joten giñan lau eta estributan beste...
askotan hiru 'ta lau igual, estributan 'de. 'Ta atzian dena betia.
- 'Ta igandin 'de esniak ez?
- Bai miño, geo honea torri, 'ta esniak 'ta hartu 'ta geo berriz Donostira,
biño haik hemen utzita.
- Mezeta (...) mezeta...
- Serbiziyo erra in zun kamioiyak ordun?
- Bueno!
- Bai, bai.
- Ez zen taxisik ('ta gauzik) ordun.
Nor Galdos Arbide, Faustino; Galdos Arbide, Juanito; Aranburu Lekuona, Tiburtzio; Mitxelena Aranguren, Santos
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-061
Pasartea 0:04:00 - 0:05:30 (1' 30'')
Laburpena Bederatzietako mezara joaten zena alferra omen zen. Baserritarrak goiz hasten ziren lanean; esneketan aritzen zirenak, batez ere. Gurutzeko baserritar gehienek Galdosenera jaisten zuten esnea. Gero, Juanito eta Faustinoren aitak eramaten zuten Donostiara. Beren kamioiak autobus zerbitzua ere egiten zuen.

Igandean meza eta erosketak

Transkribapena

- Auzuan ez da inor ikusten, miño len bai ez? Muimentu haundiya.
- Orduan jendia asko ibiltzen zen, zean, barriyoko jendia dena hemen, dena betia eoten zen hau.
- Gaur ez baita inorre oiñez ibiltzen.
- Barriyoko jendia goizin seitako meza joten zen ordun. Hemengo kamionetan kargatu dena, kamionetan dena, atope!
- Seitako meza joten giñan.
- Seitako mezeta.
- Barauik?
- Barauik ez! Kafia 'ta kopak eta eanta. Denak ordun, bai, gu miño gehiyo... Oiartzunen, Oiartzunen dena, jende gehina izaten zen seitako mezan. Dena betetzen zen hua.
- Eliza atope bai, seitako mezan, dena betia.
- Atope. Atzin zutikan jarrita.
- Bai 'ta, eosketak 'e igandin itten zin ordun.
- Erekitzen zian, taberna denak. Taberna denak, zea, seiak miño lenotikan erekiyak.
- Bai, bai.
- Pelukiyak eta 're, bazin hiru 'ro, hiru. Haik 'e bai, denak.
- Bai, bai. Bostak miño... Frantsesak bostak miño len erekiya zea...
- Todo, todo, todo... Carnicerías todos también se abrían. Se abría todo el comercio antes que las seis.
- Ordun bakarrik jaisten zelako?
Nor Galdos Arbide, Faustino; Galdos Arbide, Juanito; Aranburu Lekuona, Tiburtzio; Mitxelena Aranguren, Santos
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-061
Pasartea 0:02:50 - 0:04:00 (1' 10'')
Laburpena Jende gehiena igandeko seietako mezara joaten zen. Kalean, dendak, ile-apaindegiak eta tabernak irekiak egoten ziren ordurako, orduan aprobetxatzen baitzuten auzoetan bizi zirenek erosketak egiteko.

Errezoan

Transkribapena

Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-058
Pasartea 0:11:30 - 0:13:20 (1' 50'')
Laburpena Apaizak esandakoa bete behar izaten zen. Arrosarioa lanak egiten ari zirela errezatzen zuten: hostattikiyak lotzen, artazuritzen... Gaur egun, Elizak ez du hainbesteko indarra.

Su kanpaiak

Transkribapena

- Hoi, eta su man ziyotenin hiru itxetako metaiy... Gu... Nik ez dakit obsesiyua banun nik gue itxin sua ber zula! Yo no sé porqué! De esa cosa que me venía de antes... Zean... Kampanak jotzen zittuzten ordun. Eta kampanak jotzikin, kalin bar-bar-bar zeiñ zen 'ta zeiñ zen 'ta
Zamoan zoztela metak sutan. Gue jaiyotetxia. Eta mutiko zarrena genun ordun justu-justu sukaldeko leiyotik garrak ikusten zin eta fua fua saten zula. Hua eaman eta akortzen naz ze abailla zen han, herrikuk jonak eta hua itten.
Eta ez han bakarrik, Oiartzabal ez, hiru baserritan. Era berin hua in zunak 'e...
- Bai, beti bazen... Oain izaten dugu ez, ba umi honek...
- Esaten da oaiñ 'e jende harrua, biño ordun 'e...
- Len arriskua zen behintzat su matia. Baserri onduan ioten zen 'ta...
- Bai, 'ta baserriyak eurrezkuk zin.
- Akortzen naz, pixandepositua eta geo uran depositua bagenun guk eta esne marmita
pixa depositun zean, ura 'ta, harrapatzen zena karraitzen likidua itzaltzeko. Quiero decirte que... Hay que hacer, e!
- 'Ta gaiña belarra ber zela! Gaur egun belarraiy su matia bueno, biñon...
Nor Berrondo Iartzabal, Luixa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-045
Pasartea 0:57:30 - 0:58:50 (1' 20'')
Laburpena Luisa Zamora baserrikoa da eta gogoan du inguruko hiru baserritako metei sua eman ziotenekoa. A zer beldurrak pasatu zituen. Suteetan kanpaiak jotzen ziren.

Hil kanpaiak

Transkribapena

- Denbo batin agoniya jotzen zuten. Daban dos, cinco campanadas... Agoniya, gezki san dut, hoi elizakuk. Cinco campanadas, zertik elizakuk eamaten zittuzten: Jauna. Apaiza joten zen gaizki zonin. Eta bost hoin ondotik, beste hiru jotzen bazittuzten, "u...!
Gaizki eongo da, estremuziyukin, gaizki eongo da". Oseake esas otras tres campanadas, ya era señal de que ya estaba mal. Eta geo agoniya, nik ez nun behiñ 'e ierri zein zen andriantzat 'ta zein zen gizonantzat, bazin esaten zutenak difente jotzen zutela.
Nik egiya san, ni neonek ez nun distingitzen jakiñ. Biño agoniyak jotzen zunin, 'ta aitzen genunin, "aber zein den? Aber zein den?" ¡Esa curiosidad!
Nor Berrondo Iartzabal, Luixa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-044
Pasartea 0:16:15 - 0:17:00 (0' 45'')
Laburpena Heriotza. Hil kanpaiak; agonia adieraztekoak ezberdinak ziren emakumeentzat eta gizonezkoentzat. Estremuzioa.

Elizkizunak

Transkribapena

- 'Ta mezak nola maten zin?
- Mezak latiñez eta aldariay... Aldaria... Maten zun apaizak meza, biñon jendiri atzia manta. Eta geo sermoiyak izaten zin pulpittotik, eta zembat eta eju haundiyuok atera eta
zembat eta zartako haundiyuok eman pulpittuko zea, barandai, hoa 'ta sermoiy onuo. Bai. Ni akortzen naz ne amona eraretua zen eta emate 'izkiuten erareko jendintzako 'ta, eliza 're gutxi joten zinantzako ematen zittuten garizumako txartelak. Personan izen, apellidukin eta
derrior jon ber zenun zuk urtian behiñ konfesatu 'ta komulgatu ittea. 'Ta ordun joten ziñanin, haik emantako txartel hura entreatu in ber zenun. Apaizak komuniyua maten zizunin, monagilua esku batin kandela 'ta bestin bandejakin joten zen txartel haik hartzeko.
'Ta amona jon zen ba konfesatzea eta bikaiyua Don Eujenio (Uranga) 'ro zen eta gorraille pixka 't amonak, eta amonak san ziyon nomaitte altoxio hitz itteko, eta harrek zean... Este... Konfesionayu barrendikan "Ze? Elizan ejuka hasi ber al deu?" erantzuna.
'Ta ni ne artin pentsatzen "pulpittoa iyotzen zaztenin eju errak atetzen 'ttuzute gu izutu arte!" Bai. Eta zea izaten zin aurrin, aldarin beko eskailleran onduan banko batzuk 'ta atzin beste batzuk gizasemintzako. 'Ta ihesi itteko beldurrakin 'o ez dakit zer,
erdiyan sillak emakumintzako. Eta han armatzen genittun errak guk. Eseita jarri ber zenin, denak sillak hartu eta sillai buelta man 'ta eseita jarri aurrea beira. Geo zutik jarri ber...
'O belauniko jarri ber zein, berriz hartu sillak, berriz sillai buelta man 'ta aldarea beira. Eskandalo errak bai!
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-033
Pasartea 0:56:20 - 0:58:50 (2' 30'')
Laburpena Mezak latinez ematen ziren, eta, apaiza, fededunei bizkarra ematen. Gizonak eta emakumeak bananduta esertzen ziren. Gutxienez urtean behin aitortu eta jauna hartzeko obligazioa izaten zen. Txartelekin eramaten zuen kontrola elizak.

Amezkilak

Transkribapena

- Gui amak Txikierdira juten ez zigunen utzitzen! 'Ta Altzibarren 'e... Ze...
- Neone fiestatan!
- Hamazazpi urte 'ta hemezortzi 'ta ya Daniel nobiyo nula 're Amezkillako itxea! 'Ta...
- Nik ez nun holakoik...
- Dantzan hasten giñan ya, Aldapako maldan ya Manuel hasten zen ez dakit noizko balkoitikan filarmonika jotzen gue Enkarnazio Garbunokua 'ta Tesa Xixariona 'ta
Altzatxikiko Maitxo 'ta... Bagiñan kuadrillatxo bat... Jesus! Hombesteko takoiyakin! Haik dantzak Altziberko plazan! 'Ta Albixturreko ixkiña beitu 'ta: "Ba, oaindik ez zionen kampantorreko argiya pixtua" Amezkilla jotzin argiya pixten zuten.
- Amezkilla zer da?
- Amezkilla? Kampanak.
- Kampanak.
- A!
- 'Ta itxea erretiratzeko zea.
- A!
- Anjelus errezatzeko... Oaiñ 'e jotzeun 'te.
- Illunaarrin 'e bai?
- Bai, bai. Zortzitan! Zortziyak eta bi, hiru minututan. Konturatzen bazazte,
beste kampana batzuk jotzen 'ttu Oiyartzungo kampanak.
- Eguardiyan bai leno! Biño oaiñ ez dakit hoi 're jotzen
- Itxea ez da iñor jungo!
- E?
- Itxea ez da iñor jungo?
- Lo oaiñik, geo atetzeko!
- A! geo atetzeko!
- Geo atetzeko? A, karo!
- Biño ordu jakintsu hoi ordu jakiña izaten zen hoi jotzen zutena...
- Ordua ez, udaran illunakin batikin...
- Txikierdin 'e zembat denak dantzan han zabiltzan 'ta oaintxe jotzen zun denak korrika! Batzuk aiyeka batea, bestik bestea, denak korrika!
Nor Gaztañaga Etxeberria, Maitxo; Iragorri Iriarte, Frantxiska
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-009
Pasartea 0:11:20 - 0:12:40 (1' 20'')
Laburpena Amezkilak jotzen zuenean denek etxera egin behar zuten erretira. Bileran dantzan ari baziren ere, denak korrika etxera.