Eliza

Gizartean zuen indarra, eragina, debekuak

Apaizaren debekua

Transkribapena

Nor Almandoz Huitzi, Gregori; Irastortza Mitxelena, Joxe Luix
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-077
Pasartea 0:22:10 - 0:25:20 (3' 10'')
Laburpena Eliza asko aldatu dela diote biek. Orain dela 50 bat urteko San Roke Egunean, alaba ttikia manga motzetan eraman zuten, eta apaizak galarazi egin zien santuari muxu ematea. "Etzitt beñe ahaztutzen hoi".

Dantza

Transkribapena

Nor Almandoz Huitzi, Gregori; Irastortza Mitxelena, Joxe Luix
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-077
Pasartea 0:20:20 - 0:22:10 (1' 50'')
Laburpena

Joxe Luix ez zen dantzazalea, baina Gregori bai. Santiagoetan izaten ziren jaiak, Aranon. Anaiekin baltsean ibili, eta, apaiza, hala ere, errietan.

Elizaren aldaketak

Transkribapena

- Jaungoikua bada? Izango da. 'O ez dakit. Nik askotan esaten dutena... Barkazaiazu ze saten duten miño... ¡Jolines, ya está bien! Bazterretan gosiak akatzen dozten ume gaixua hoik. Beste zerriya hoik nahi duten guzi-guziya dena itten ai dia. Mixeri ikaragarriya do bazterretan...
'Ta nik saten dut: "Jaungoikua baldin bada, zergatikan ez da hasten hasi ber dun tokitikan, gue Jaungoikua 're; dipiti dapa, dipiti dapa. Ze kulpa dute ume gaixua hoik? E?" Askotan hoi sate 'ut. 'Ta geo beste aldea pentsatzen 'ut: "Ba. Ixilik nagon. Kastigu bat igual emango zik 'ta nagon ixilikan".
Egiya e! Holaxe eoten naz pentsatzen e, holaxen.
-Garai batian eliza kontu hoi... Albaceten... Jakiña! Nahi ta nahi ez jon ber izaten zen. Tropan joten giñan eliza. 'Ta jon giñan, ez zen jon gabe geatzeik... Zutik gaiñea!
'Ta gizon bat iyo zen kulpittoa 'ta zeiñ ezkontzen zen 'ta dena, 'ta san zun, bai, datorren ez dakit zein eunetan ezkonduko ziala, batek zittula hirurogeita bost urte 'ta bestik hirurogei. 'Ta han batek ze in zun? Parra. Edadia bakizu... Parra in zun. Kanpoa ate giñan eta tenienteak aber zenek parra in zun 'ta
seittun hola eskua altxa zun 'ta elizan parra ezin dela in, elizan parrikan. Miño, jolin, hola 'ta hola. Bai, bakila... Hoi re... Ez zula esan berrik miño esan in zula, miño ez zela parrik in berrik: "Ez zattut kastigatuko miño hurrengo bateko bakizu".
- Garai batin haurra jaiotzen zen denbuan, hiru 'ro lau eun 'eo bost, ez dakit zenbat izaten zen, bataiyatu in ber zen seitun. Porsiakaso hiltzen bazen, limboa joten zen haurra, limboa. Oaiñ, hiru hillabetetik behin haurra bataiyatu ber da. Zertik? Oaiñ ez du hil 'ta limboa joteko beldurrik haurrak?
Guk haurra izaten genun eta zortzi eunin itxe barrenin eon ber izaten genun 'ta betzigarren eunin ate ber baldin bazenun teila buruan jarri 'ta kanpoa. 'Ta oaiñ? Haurra izaten 'zu nahiz klinikan 'o nahiz itxian 'ta viva, toda la libertad, toma, ya esta. 'Ta gauza baldin bada, espezial iña gaiñea, oso ondo iña harrapatzen dut.
'Ta zertako zen guetzako kastigu hoi? Ezin zenun zortzi eun etxian pasatu 'ta betzigarrenin teilla jarri 'ta ate ber zenun ataira. Miño zer dia gauza hoik? Aski 'ut, kriston oraziyua botzen ai naz!
- Errezun. 'Ta zu teillana gotzen za e?
- Ni teillana? Ni atetzen nitzan teilla jarrita, gaixua, Intxaurmendin bizittu nitzanin, teilla jarri 'ta kanpoa atetzen nitzan ni lendabiziko haurrakin, ¡jolines! Hoixen. Etxetikan teilla jarri 'ta betzigarren euna uste 'ut izaten zela, kanpoa zerbatten billa jon ber bazenun, teillakin.
Bai, bai, bai. Ni, ni, ni. Ni. 'Ta ui, nik holakun, gue neskai saten yotet 'ta: "Zuek txoroguk zazte ama, hoi itten zenutelako".
- Miño len denak itten bazuten, 'ta zu hasten baziñan ez itten...
- Ez, ez, in berra zen.
- Zui burutik ez zizun pasako ez zela in berrik 'e.
- Ezta pasatuko 're. Ze uste zu? Amak utziko zigutela hua in gabetanikan? Ezta pentsatu 're!
- Ordun normala zen. Oaiñ aitzen ttugu guk 'ta saten 'gu: "Jo! Hau gauzak!". Miño zuentzako normala zen.
- Bai. Ordun normala zen dena. Normala zen. Miño normalidade hoik zeiñek jarri zittun garai batin 'ta zeiñek kendu ttu oañ?
Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-064
Pasartea 0:45:00 - 0:48:40 (3' 40'')
Laburpena Inaxik dio jainkoa bera izango dela, baina legeak jartzen dituztenak ezetz. Manuelek erlijioak indar handia zuela dio. Albaceten soldaduskan gertatua kontatu du: mezatan barre egiteagatik tenienteak kargua hartu zion soldaduari. Lehen, haurra hurrengo egunean bataiatu behar zen; orain, hilabeteetara. Inaxiren garaian, haurra eduki eta 8 egun etxetik atera gabe egon behar zen; ateratzekotan, teilarekin egin behar zen. Egin gabetenikan.

Konfesioak

Transkribapena

- Bai, e? Xixatuko 'zu? Urtitako kontua da. Ni Zamoko koiñatakin konfesatzea jon 'ta dena egiya san ber zenun konfesatzen matrimoniyoko kontua, dena egiya. Hoik ze kristotako jakin ber 'ute matrimoniyoko kontua! 'Ta hor san 'yo harrek ez dula dena ber den bezela itten!
Baita absoluziyoik man gabe biali. Atea 'ta marru 'ta marru 'ta... "Zer 'zu marru itteko?" 'Ta "Ez nau absoluziyoik eman, pekatuan naola san nau, ez dutela ber den bezela itten matrimoniyun 'ta pekatuan nagola 'ta ez naula mango" "Zer?" Marru 'ta marru. San niyon: "Beitu Margari,"
Ni konfesatu berra nitzan, harren atzekaldetik in berra 'ta ne artin "kostako ziok ba erki neria aitzia! Ezta pentsatu 're gaiña, ez du jakingo nereikan!" San niyon "Beitu, ez 'zazula nearrik iñ, gozen bazu Errentira Kaputxinota. Zuk gauza bera san 'zazu Kaputxinotan 'ta aber ze pasten den, han ikusko dugu!".
Errentiko Kaputxinota jon, hor bezela-bezelaxe frailliaiy zeatu 'ta a comulgar. Zuk uste 'zu deretxua badola hortako? 'Ta oaiñ zembat kristo apaiz ai dia atetzen beák gauza hoiy iña? Zembat ai dia?
- 'Ta ezkondu 'ta geo 're zue gizonakin ze itten zenun 'e galdetzen zuten?
- Bai.
- Nobiyo garaitan bakarrik ez?
- Ez, ez, ez, ez. Ezkondu 'ta geo galdetzen zuten zembat aldiz... Matrimoniyua ber zen bezela itten al zun. Nola sango zattut, (...) itten zenun 'o nola itten zenun. Ber zen bezela itten zenun o si no por martingala.
- Bai, bai bai.
- Ezkondu 'ta geo galdetzen zun.
- Ezkondu 'ta geo 're bai, e?
- Bai, bai, bai, bai! Bai, bai! 'Ta horrek bi seme zittun 'ta horrek egiya san. Ezetz, bi seme izan zittula 'ta ez zula gehiyon berrikan 'ta ez zula ber zen bezela egitten. Pues ordun ez ziyola absoluziyoik emango. Pekatun zeola 'ta ez ziyola absoluziyoik emango. 'Ta atea zen 'ta marruez.
San niyon: "Zer 'zu marru itteko?" 'Ta "hola 'ta hola san nau 'ta ez naula absoluziyoik emango 'ta ezin dut komulgatzea jon" 'Ta san niyon: "Ez 'zazula nearrik iñ. Guazen Kaputxinota, nik launduko zattut." 'Ta efektibamente, jon giñan, autobusa hartuta Kaputxinota jon giñan, gauz berak esan 'ta komulgatzea.
- Geo nola xinistuko zeniyon hoiy?
- Eske hoi da. Eske hoi da! Problemak hoik dia mundu hontan, hoik dia. 'Ta oain zer dago? Libertade guziya, dena dago. Dena! 'Ta oaiñ ez da pekatuikan. Gue amona difuntak itten zuna:
Bezpean arpeiyak eta garbittu, denak eta ohira. 'Ta hurrungo eunian komulgatzea joteko, toailla busti, makarrak kendu, ez ezpaiñik busti, 'ta ez ezer komulgatzea. ¡Qué pasa! 'Ta oaiñ, bazkaldu 'ta geo komulgatzea igual. Goizin gosalduta komulgatzea, ni holaxe joten naz esnia hartuta,
ez dut bate gezurrik sango, esnia hartuta. Nik saten dut, ez al da lengo Jangoikua? Zeiñek pasa jarri 'ttu gauza hoik? Harrek ez, hemenguk, hemenguk.
- Karo.
- Bada pekatuik gauz horrekin? Ni hola nago, balantzan. Balantzan nago ni. Egiya, hoi denak egiyak dia. Hoi denak egiyak dia.
- 'Ta aindu apaizak, ez? Alkatik biño gehiyo.
- Bai, alkatik biño gehiyo.
- Y galdu 'ia hemengo izatik. Galdu 'ia.
- Biño apaiz batei ze kristo importa zaiyo matrimoniyun ze itten dun. Ni horta nijua. Ze importa zaiyo harrei itten baldin badu, ez baldin badu, lau aldiz itten badu, zortzi aldiz itten baldin bau harrei ze importa zaiyo! Absoluziyoik mango gabe uzteko. Ez dakit, ez dut kompreintzen.
- Entetu erki 'ta gaiña kastigua jarri.
- Hoi da.
Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-064
Pasartea 0:31:20 - 0:35:00 (3' 40'')
Laburpena Konfesio kontuak. Apaizek matrimonioaren bete-beharrak ongi egiten ziren galdetzen zuten garai batean. Baraua ez hausteko aurpegia garbitzeko beldurrez ibiltzen ziren. Gauzak aldatu dira eta horrela hobeto, dio Inaxik.

Aurrezki kutxara beharrean, dirua apaizari

Transkribapena

- Bai.
- Hoiy Oiyartzunen kajaaorros bazen, munizipala, beti izautu dugu, ez? Biño len leno, hok umik zila, guk ez genun izaten diroik. Hok bai. 'Ta apaizana zea...
- Bai, amak 'e erditan 'ta ez zelako joten, biño bai. (...) Kuminiyua in 'ta geo 're ibiltzen 'men zin.
- Ya.
- Zuek ez, 'ta hok bai al zuten dirua?
- E?
- Bai, hok baserri haundixiokuk zin 'ta! Famili ttikiyo 'ta...
- A! Zabale (haundiyuo).
- Jaiyero apaizana dirua eamaten zenuten.
- Bai. Zeara joten giñan, dotriñea.
- A!
- 'Ta geo, batzuk, ordun 'e batzuk pezeta, jaiyeko pezeta 'ta beste batzuk durua jartzen zuten. Gu duroiño ez giñan ailletzen, biño hola.
- Apaizak (...)
- 'Ta hoiy zer zen, diro gehiyo jartzen zunak geo komuniyun gehiyogo 'ro...
- Libreta, libreta. Geo... Ni ezkontzeko zeatu nitzanin ate nun. Biyen, bitarte guziyan han eondu zen diro hura. Ezkontzeko zeatu nitzanin...
- 'Ta Kajaorrosen sartuko zun harrek, apaiz harrek.
- Bai, bai, Kajadeorrosen.
- Don Jose Luixek.
- Kajadeorroseko kartillak izaten genittun. Biño...
- Apaizak (...)
- Apaizak itten zun. Apaizak hartzen zun, apuntatzen zun,
- Don Joxe Luixek, ez?
- Don Joxe Luixek. Bai.
- Zuek jon 'ta zuzenin kalin sartu berrrin, harrei man?
- Harrei, harrei man, dotriña joten giñan, dotriña zerbatt galdetzen ziun eta zea, eta beti libreta zea. 'Ta ez bagiñan aste batin joten, hurrungo astian doblia eamaten genun 'ta hola ibiltzen giñen.
- Eta geo ezkontzin, diru hoi zuentzat zen?
- Bai, bai, bai.
Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-057
Pasartea 0:54:10 - 0:55:50 (1' 40'')
Laburpena Maitxok gogoan du dotrinera joaten zirenean dirua ematen ziotela apaizari. Hark libreta batean sartzen zuen, aurrezki kutxan. Ezkontzean diru hori berreskuratzen zuten.

Apaizei, kanta

Transkribapena

- Hoi kanta badela, behintzat! Oaingo neska gaztiak kontentu bizi zeate, zeuen herriyan apaizak dituzutelako alkate! Zuen herriko apaizak joatea mendietara, erbiyaren aitzakiyan neskatxak kortejatzea. Hoik 'e ate zizkaten kantak.
Nor Arbelaitz Sarasola, Rufino
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-040
Pasartea 0:26:30 - 0:27:00 (0' 30'')
Laburpena Garai batean, apaizek botere handia zuten. Ez zen arraroa beraiei jarritako kantak egotea. Rufinok bat kantatu digu.

Galtzerdiak eta eliza

Transkribapena

- 'Ta hanketakua 're bai, hanketakua 're jeneralin bi kolorekua. Txuriya 'ta beltza, 'o txuriya 'ro marroiya 'ro. Eta galtzerdiyak 'e lemiziyan punto ingles 'o holokuk ikusten zin, biñon geo ya tupittuk, biño sedazkuk. Brillukin. 'Ta geo sedazku hoiken ondorin ate zin kristalezkuk 'o
saten zinak, trasparenteguk. Eta Oiyartzunen kaso bat eman zen... Meza 'ta ordun mantillakin 'ta manga luziakin 'ta galtzerdiyakin 'ta jon ber izaten zen eta ordun galtzerdi seda hoitatikan kristalezkoa pasa zinin, in tzen Aldakoko itxeko andria galtzerdi trasparenti hoikin mezata jon
'ta komulgatzea. 'Ta apaizak ez ziyon komuniyoik eman. Eta Aldakako itxeko andri hoi atera zen elizatikan han ezer 'e eskandaloik gabe, biñon geo apaizari erakutsi ziyon hura galtzerdiyakin zola. Bai. Orduko hura San Juangua zen berez, eta orduko harrek
izandu zun baloria... Harrek elizan ez 'men zun eskandaloik eman, biñon geo nolako galtzerdiyakin jon zen bai.
- Karo 'ta ezer ez zakalakun 'o...
- Bai. Kristalezkuk deitzen ziyoten, zin... Biñon bazakaten haik, atzetikan beitu ezkio, bazakaten sango bagenuke bezela be kontraseña. Zertikan galtzerdiya fiña zen, biño atzetikan eamaten zun orpotikan goixio refuerzo bat illunagua eta geo raiya bat aztalan erdi erditikan.
Atzetikan beituta galtzerdiya ikusten zen, biño aurretikan hain fiña nola zen... 'Ta lembizikua... Bai. Eta hoixe gertatu zen, biñon harrek... Hura erakutsita geldittu zen apaizari...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-034
Pasartea 0:19:00 - 0:21:20 (2' 20'')
Laburpena

Hasieran, galtzerdiak punto ingles zeritzenak ziren. Geroago hasi ziren zetazkoak, eta, ondoren, kristalezkoak. Elizara ezin zen joan galtzerdi gabe. Behin, jauna hartzea ukatu zion apaizak neska bati: mediak zeramatzan eta apaizak uste zuen ez zeramala ezer.