1936-1939: Gerra zibila

Egoera politikoa. Gerra. Batailoiak. Frentea. Milizianoak eta gudariak. Gerra sasoiko kantak. Bonbardaketak. Herritik ihesa. Refugioak.

Gerran eramanak

Transkribapena

Nor Harregi Agirrezabala, Xabier
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-080
Pasartea 0:37:00 - 0:38:50 (1' 50'')
Laburpena Aita Bordelen zen kartzelan. San Cristobalen zegoela ez zuten komunikaziorik. Oiartzuar asko eraman zituzten. Batzuk hil egin zituzten. Gaur egun, biktima batzuk errekonozituta daude, baina beste batzuk, ez.

Soldaduak ere goseak

Transkribapena

Nor Almandoz Huitzi, Gregori; Irastortza Mitxelena, Joxe Luix
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-078
Pasartea 0:33:10 - 0:35:40 (2' 30'')
Laburpena Bestela ere soldaduska tokatzen zitzaien. Boluntario joatea hobe zela esan zieten eta halaxe joan ziren bost oiartzuar. Orain bera bakarrik bizi da. Soldaduek ere gosea pasatzen zuten. Jan berorik jan gabe egunetan ibiltzen ziren. Mendiz mendi ibiltzen ziren. Gauez tiroteoak. Ez dio inori desiratzen gerran ibiltzea.

Frentean zauritua

Transkribapena

Nor Almandoz Huitzi, Gregori; Irastortza Mitxelena, Joxe Luix
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-078
Pasartea 0:29:15 - 0:32:40 (3' 25'')
Laburpena Gerrara 'boluntario' joan behar izan zuen Joxe Luixek, beste bost oiartzuarrekin batera. Frentean ibiltzea tokatu zitzaien. Kontraeraso bat izan zuten eta kopatuak egon ziren. Orduan zauritu zen Joxe Luix eta hospital militarretan egon behar izan zuen. 'Mutilado de gerra' da. "Oain kusita gotzen tzit, gu re hola ibili giñun ba".

Fusilamenduak

Transkribapena

Nor Pikabea Artola, Arroxa
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-052
Pasartea 0:31:31 - 0:33:30 (1' 59'')
Laburpena

Karrikako fusilamendutik eskapo egin zuen bat baserri batera iritsi zen, baina hangoek soldaduei abisatu zieten eta harrapatu egin zuten. Beste bat, kartzelatik atera orduko Berako harrobira eraman eta bertan fusilatu zuten. Gerra horrelakoa da; hiltzeak inportantzia galtzen du. Hika.

Umiliazioak

Transkribapena

- Horren izebak eta. Eguardiyan ekarri ayuntamentura jendi gehiyena zen demboran eta illia dena moztu, hemen hola utzi mordoxka bat, hemen lazua iñ, zea bandera espaiñolakin, zinta espaiñolakin, eta eguardiyan jendeik gehiyen gehiyena zen demboran zea itxea biali hortikan.
Ayuntamentun ben akziyua in 'ta...
Nor Sagardia Olano, Maitxo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-032
Pasartea 0:58:04 - 0:58:37 (0' 33'')
Laburpena

Gerra: zenbat heriotza eta zenbat gorroto, eta ezin ezer egin. Umilliazioak.

Transkribapena

Nor Sagardia Olano, Maitxo
Lehentasuna 3
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-032
Pasartea 0:41:30 - 0:43:45 (2' 15'')
Laburpena Zeintarrak ziren afusilatu zituztenak. Bere osaba atera zuten patiora, baina ez zuten hil. Gerraren gaineko galderak egin dizkiot, beste elkarrizketatu baten datuak konfirmatu nahian, eta datu ezberdinak eman dizkit. Kontrastatu egin behar ditut.

San Cristobalen fusilatutakoak

Transkribapena

- Izebak Ergoina zeatu zittuzten. Ergoinen eondu zen... Este... Kapeon ez, uste 'ut... Beste taberna hura zeiñena da? Ramoni 'ro dena...
- Pauko Errota.
- Pauko Errotan monjak eta militarrak denak hara uste 'ut jon zila. Eta gure izeba 'ta... Sakeatu saten zen ordun. Zeatu zittuzten militarran arropak josteko egunero hara jon ber zuten.
- Berta jon ber zuten?
- Hara. Bai. Militarran arropak josi edo arreglatu itten zittuzten. Eta militarrak bertako jendia baiño, askotaz 'e hobeto portatu zin han zin militarrak. Ez bate (joteko). Geo granada granada San Markotikan granada granada gaiñin.
Eta militar haik que no se moverían de casa, que ya vendrían ellos. Beák etorriko zila. Bai. 'Ta halaxen itxea 'ta oso gizon kampetxanuk gaiña. Bertako jendia portatu zen biño... Porke herriko jendik zin denuntziantik.
Osaba kartzelan, Plamponan, San Cristobalen, eta izebak ba harako arropak zeatzeko, arreglatu eta josteko zeatu zittuzten.
- Eta osaba ze iñ zuten, itxetik iaman?
- E?
- Osaba ze iñ zuten itxetik eaman? 'O kalin 'o zebillen?
- Ez. Tropak sartzen 'ta hortxen geunden itxi horretan, nausiyan itxian aurrin neskatxakin,
hiru neskatxakin. Tropak heldu... Sartzen ai ziala herriyan eta gure osaba... (Txonklo) zar batzuk ibiltzen zin leno, txalupan gisakuk, egurrezko mutturrakin 'ta. Haitakuk, txonklo zar haikin 'ta ogiyan gaiñin hirugiñarra, zea labaiñakin hola ebakiyaz hura janez ba tropan sarrera
ikusi ber 'men zula 'ta herrira jon zen kalea. Jon zen. 'Ta handikan jaso zuten como espía. Be zarpa zarrakin 'ta handikan geo Aitxulein barrena... Aitxulein eamaten zittuzten, Aitxuleitik barrena gurdiyan eamaten zittuzten presuk eta herittuk eta Naparroa.
'Ta han saten zun beti osabak. Este... Aitxuleiko kaxku hartan noski, rekete txar batek ixtua bota 'men ziyon arpegira. Saten zun osabak. Aitzen zen esaten.
- 'Ta dembo asko in zun han?
- Ez dakit.
- Ez za gotzen. Biño behintzat biziyik bueltatu zen?
- Bai, bai. Biño ateria zen zea, patiyoa atera 'men zuten zeatzeko. Han (in) zittuzten. Este... Arizmendi, Leonzio eta Exkerreneko...
Nor Sagardia Olano, Maitxo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-032
Pasartea 0:38:20 - 0:41:30 (3' 10'')
Laburpena Gerra garaian, Maitxoren izeba jostunek militarren arropa konpontzen aritu behar izan zuten. Bitartean, Maitxoren osaba kartzelan zegoen, San Cristobalen. Tropak herrian sartu zirenean eraman zuten, espia zelakoan. Herriko hiru gazte hil zituzten kartzela hartan.

Guardizibilei izua

Transkribapena

-'Ta karo zuek hemengo zea izautuko zunuten, kale aillekan ze giro zon 'ta ez zenuten zuek jakingo?
-Ez... Kalea nola jongo giñan? Propiyo jon ber genun eostea 'ta. 'Ta gaiñea izua, kalea joteko 're! Karo hua, Guardi Zibilan pareja ikusi ezkio gorde itten giñan 'ta.
-'Ta kamiyun kontrolak 'ta jartze al zittuzten?
-Ez... Guardi zibil pareja kusi ezkio , anda dios gordetzea numattea! Itxea torko 'te zin beldurra, 'ta itxea tortzen bazin ba al dakizu zemateko eskandalua armatzen zuten deus artoik 'o illarrik o baldin bazen zeaik gordeik?
Koltxoiyak eta denak, 'ta iatzik eta belarrak 'ta denak joe, dena harrotu 'ta paiseatzen zin haik zea! Haik'e gue moun, militarrak zin, san nahi nuke gobiernunak zin, biño haik'e ez zin asiak eongo. 'Ta igaul negoziatu harrapatuta. Fiaziz ze itten zuten!
-'Ta soldauk lo 'ta nun itten zuten?
-Hoi ba... Olaitzolako ganbaran 'ta zean, esto... Etxenausiko ganbaran 'ta zea esto... Kapeo dena, Kapeo dena kompleto goi 'ta be. Matxina 're bai.
Pauko errota 're bai, kompleto. Iruña 're bai. Hoik denak kompleto. Biño hok bi ganbarak, 'ta besten bat igual 'zango zen hemen e, beste itxen bat enaz akortzen.
-'Ta soldado 'o trabajadorin tartin oiartzuarrik bai 'te zen? Izaunik izate'al zen?
-Ez, ez... euskaldunak bai, miño enaz akortzen.
-Biño denak euskaldunak'e ez, kampokuk o izango zin?
-Ba... Azpeiti aldeko 'ta... auskalo nonguk 'zango zin. 'O Bitoi aldekuk 'o... Miño ordun soldado torrita 're ez daizu pasatzen zea hiru urte, ez hiru urte ez sei urte 'ta. 'Ta oaiñ azkeneku hoik betzi hillate itteko beldurrez.
Hoi kambiyua e! Dedio!
-Oan batez!
-Oan batez!
Nor Lardi Landa, Joxe Luix
Lehentasuna 3
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-001
Pasartea 0:24:50 - 0:26:35 (1' 45'')
Laburpena Kalera joateko izuak. Guardia Zibil pareja ikusita gordeka. Etxeetan miaketak. Soldadu eta 'trabajadoreen' artean oiartzuarrik ez. Soldaduska luzea izaten zen.

Gerran lana Arditturrin

Transkribapena

-'Ta batzuk ibilli ziñazten baserritik baserrira, berriz, berriz itxea bueltatu. 'Ta itxea bueltatuta bizimodu, karo, bizimodu normala ezingo zenuten in gerran, ez?
-Mixeiya galanta 'ta... ahal zen bezela bizi.
-Karo, lanin ai zinak 'ta ez zuten seittu 'ta ingo, 'o bai? Posible zuten lana in?
-Bai, bai. Arditturrin, Arditturrin. Bueno gu ordun, jakiña Errentiya ta hoi egenekigun nun zen 'e Errentiya guk garai hartan ...
Bazela bai nunbatte! 'Ta Arditturrin zinak... Arditturrin zinak lanin seitzen zuten gerran... eun hoitan ez akaso, biño gaiñeko zeatan bai.
-Seitzen zuten.
-Bai, geo gañea Arditturrin aitzen zenak ordun 'zaten zun... guk ordun pezinamentua 'zaten gunun, ogiya gutxiyo. 'Ta haik berriz 'zaten zuten razionamentu hobio. Zertikan ze, Arditturri zeana baizen, estaduna.
-A, bitu!
-'Ta bakizu harrek zakan indarra!
Nor Lardi Landa, Joxe Luix
Lehentasuna 3
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-001
Pasartea 0:08:11 - 0:09:06 (0' 55'')
Laburpena Miseria. Arditurriko meategietan zeudenek lanean segitu zuten. Arditurrikoek razionamendu hobea zuten, meategiak Estatuarenak zirelako.

Granadak, bonbak eta fusilatuak

Transkribapena

-Bai, ze san ber zenun?
-Bai, kolpe haundina pasa zenin. Hortik aurrekuk eztakit nik.
-'Ta gerra... gerra izandu zen bittartin zu gotze' al za hola bunbak 'o dixparuk 'o ze muimento eondu zen?
-Gerran zean?
-Bai...
-Bai, jolin! Botzen zittuzten zea... esto... San Markotik eta granadak eta, hemen lertzen zin. Báia itxiak 'e botik. Enaz akortzen ni oan zein din, biño jo ta botik eta...
-Bai, e?
-Bai. sartu ta paetak eta botik 'ta.
-'Ta noa, kale ailleka bakarra itten zuten 'o denea? San Markostik 'ta?
-Bai... Denea nik eztait... O beai iruitzen ziyoten, fitxajia igual. Bueno, berbada holako famili duk hoi 'ro halako'uk 'o... Politikan sartzen zinak. Nik hoi ez baitakit. Biño beti beimpin aldi honta titzen zittuztela bai. 'Ta asko lertu 'ta asko lertu gabe geldittu.
-Lertu gabe geldittu, bai. 'Ta fusilatuk 'ta hola gotze al za zu?
-Ni afusillatu hoi, arront ongi nitzan. Bueno hoixe, ezdakit zenbat urte izango nittun ba nik.
-Lau?
-Bost urte 'ro hola. 'Ta bi, bat Igerokua, 'ta bestia nongua zen ba? Bat Igerokua, 'ta bestia nongua zen? Afusillatu zittuztenak Altzibarren, plazan. Oan... Zengatik? Eztakit.
Nor Lardi Landa, Joxe Luix
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-001
Pasartea 0:06:53 - 0:08:11 (1' 18'')
Laburpena San Markotik Oiartzunera granadak. Badira granadek botatako etxeak. Gogoan du Altzibarren bi lagun fusilatu zituztela.