Lurra lantzea eta tresnak

Baserriko tresnak: goldea, gurdia, area

Lupulua

Transkribapena

- Geo... Sartu zen, e... Ba... Nik ez dakit, berrogeita hamalau 'o, hamalau hamasei inguru hortan, e... Sartu zen kampotikan e... Zea, lupulua. Eta baserri bitan iñ zuten prueba, eta gue beste bizitzakuk eta auzoko baserrikuk. Eta... Ez ziyoten iraun, e...
Nombatte kompentzi haundiya in zuten kampun, e... Zea, eremu haundiyagukin, eta hiru urtetan 'o hola bakarik in zuten. 'Ta hoi zen, zea, baina bezela, egurrin joten zen gotti, o alambrin, eta baliyo zun zerbeza itteko. Bai. Eta... hori, kampotikan...
kampoko person batzuk torri zizkaten, e... Eakustea nola iñ ber zuten, eta gen beste bizitzakuk oso ongi, ze in zuten, oso ongi jarri zuten. E... Eremu haundiya zuten, biñon sartu zittuten meta ziriya 'o haundiyoko eztakak, eta eztaka hairi in ziyoten zolua (tatulukin)
eta han pasa alambria. Eta lurretikan landaria jaiotzen zenin, e... Ilarra, 'o, baina bezela zen eta joten zen zean gotti, e... Alambrin gotti. Eta altura haundiya hartzen zun, ba lau bat metro igual. Eta geo, e...
Alambre hoi bi ayekatatikan eskatzen zin eta errenka hua dena betti jeixten zen, e... Gotti jontako aiyen hura dena, be lorikin, lore hori bat itten zun, peajosua, eta geo eskuz billu ber izaten zen hura, eta hua 're bai, hua auzo lanin itten genun.
Ordun izaten zen momentun in bertako gauza. Eta, ba... Ez baldin bazenun be garaiyin biltzen, e... Oso dembora gutxi nahikua izaten zun pasatzeko 'ta ordun, pues baliyo zuna ez ziyoten ordaintzen, ez ziyoten patzen.
Eta utzi in zen hura, biñon, e... Eman zun be... Zea, be bolara eman zun horrek, biño oso motxa izandu zen, hiru bat urte 'ro hola. Eta esan zattuten urti hoin ingurun.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:46:10 - 0:49:00 (2' 50'')
Laburpena Urte batzuetan lupuluarekin esperimentatu zuten baserritarrek. Lupulu landarea zerbeza egiteko erabiltzen zen. Arrisku handiko negozioa zen. Izan ere, lan handiena egin eta gero, lupulua erraz hondatzen zen eta galera zekarren.

Emakume itzainak

Transkribapena

- Eta geo, e... Jeneralin, erdiya 'ro hola mozten genunin, hasitzen giñan ya karraitzen. 'Ta oso penosua zen hora 're. E... Iatze lekun hartuko genun pixka bat eta ateko genun kamiyun ondoa.
Gurdika bat iatze igual hiru biajetan ate ber izaten genun kamiyun ondoa. 'Ta geo beste arrisku haundiya genun guk, guk eta handik pasatzen giñanak, e... Zea, Babiloniku hortan, e... Borrokazelaitaku hortan kanalin billatzen zuen zeak, este...
Hegu-hazik eta igual... Zea itten zigun, iraultzen zigun iatze jorrada. Bai, 'ta suertia baldin bazen beste norbatte heldu zela iatzikin kargatua harrek behiyak kendu gurditikan 'ta, e... Zea, sokakin 'ta lotuta 'ta buelta gurdiyai maten baldin baziyon,
biñon ez baldin bazenun suerteik, berriz hustu, kargatu gurdiya eta han bire onetan karga, oi, zea... E... Gurdika haundiya hartzen baldin bazenun, Xixtiyoko kruzea ailletzin nola estrata estutu itten zen, ber zenittun beste behi pare bat, hora itxea ailletzeko.
Oso lan luzia 'ta penagarriya zen iatzina!
- Zuek zenittuzten iriyak?
- Ez.
- Norbattei...
- Bi behi pare. Bi behi pare genittun guk ibiltzen genittunak.
- A! Haikin!
- Bai, haikin kartzen genun. Biño geo ya, izebak eta espostu zinin, 'ta osaba miñez 'ta geldittu zenin 'ta, ya bestiri karrazitzen geniyon. 'Ta uandikan hora da e... Ukerruo, zertikan ion ber zu, iatzia prepatu eta izango zun itzaia kartzeko ro ez.
Bat da lan gorra 'ta bestia kezkagarriya zen. Bai.
- 'Ta zeiñ ibiltzen zin itzai?
- Ba ne ama. Ne ama 'ta geo osabak 'e bai. Osabak 'e hasi zin, biñon erabat esateko ne ama.
Attan... Attona ez nun nik izautu, ni jaiyo biñon, gerra 'ta.... Ni jaiyo bittartin hill zen attona, biñon geo attonan lekukua hartu zun ne amak. 'Ta attona ibiltzen zen bezela, e... Hor kale aldeko baratzia zun personai e...
Lurra prepatzen, eta hoi dena, geo urte batzutan ne ama ibilli zen. Bai.
- 'Ta emakumik gizasemik bezela ingo zuten?
- Bai, bai, bai, bai, bai, bai. Bai. Giza...
Emakumik ordun lan gor asko itten zun 'ta gaiña gizasemik ez zuna in ber izaten zun kampun 'ta itxian. Zertikan nik izebak ikusten nittun, ezkondu zin bittartin haik itten zittuten itxeko, baserriko lanak, joten zin jornalin ibiltzea auzota, eta gaintikan itxeko garbitasuna 'ta,
'o ben arropa garbittuko bakarra garbittu ber bazuten 'e, klaro, ez zuten izaten aukerik! Eta... E... Soin bat aste guziyan igual ibilko zuten, kampoa lanea jon ber zutenin eta hurrengo igandin Pikoketa billera joteko soiñ hura bea garbittu ber izaten zuten.
'Ta xar-xar bat janzi. Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:19:35 - 0:23:10 (3' 35'')
Laburpena Baserri batzuk gurdiaren jabe ziren. Baina ez zirenek itzainen zain egon behar izaten zuten, iratze jorra ekartzeko. Seastarrenen gurdia behiek tiratzen zuten eta itzainen artean emakumeak ere bazeuden. Emakume baserritarrek gizonezkoek baino lan gehiago egiten zuten: kanpokoa eta etxekoa.

Artajorran

Transkribapena

- Azkeneko jorra artuana. Eta azkeneko jorratzeko artua, e... Jorratzen zenin artua... Bentaja bat genun, kantidade haundiyak itten zin, zalai haundiyak itten zin artua 'ta illarrak, eta bentaja bat genun, e... Pasatzen zela artuan artin bost-hortza.
Bost-hortza zen baserri gehiyenetan zena, biñon guk karrama genun, hamarrekua. Bost hortza alde batin, eta bost hortza bestin. Eta ordun... E... Gurdiya bezela harrek perdiga zun eta hua eamaten zuten bi behiyak, biñon bos... karrama zenin.
Eta bost hortzekua zenin, eamaten zun behi batek. Eta bi behiyak eamaten zutenin esan zattuten bezela gurdiya bezela perdiga zun, bi behiyan tartin joten zen hura eta atzin hamar hortz haik, karrama. Atzin personak heldua eamaten zun hora, manejatzeko,
eta artua klaro, orduko haundittua izaten zen azkeneko jorrako eta artua ez jateko behiyai jartzen genizkan muturrekuk. Saria 'o, sarezkuk izaten zin, 'ta haitakoik ez baldin bazen, 'o hautsiya 'ro tokatzen baldin bazen, igual zako... Hua jartzen geniyon.
Eta harrek itten zun artuan tartin, relun nola joten den artua, harro harro itten zun harrek zea, lurra, eta ordun ereiñtten genun artuan bertan tartin, artuan tartin bertan lur hura aprobetxatuz pauxa eta arbiya. Nastua igual 'o aparte. Guk aparte itten genun.
Eta geo, e... Karrama harrek harrotutako lur hartan hazi hura ereiñi 'ta atzetikan jorratu 'ta ya azkeneko jorra izaten zen hora. Artuai botzen geniyon lurra ondoa eta hora beri hola gelditzen zen.
Geo hurrengo lana izaten zen artuana, tontorra kendu, artua 're dena aprobetxatzen zen. Ani... behiyantzako, animaliyantzako izaten zen hura tontorra kendu 'ta geo hostua.
Eta hostu hura jaten zen parte bat berdetan eta beste parte bat itten genun sekatu, sorta batzuk in, artuan béan hostuakin lotu eta artuan zortenekin zintzilik jarri. Han sekatzen zen, biñon katidade haundiyak, e!
Eta geo handikan sekatzen zenin hartu, gurdiyan itxea karri 'ta gambara. 'Ta neguko behiyai jaten emateko. Bai.
Dena aprobetxatzen zen 'ta geo artuan zurtena 'ta buru hura bakarrik gelditzen zen 'ta ordun hasitzen zen pauxa haunditzen. Eta... Hura´re...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:09:15 - 0:12:30 (3' 15'')
Laburpena Artoa behin baino gehiagotan jorratzen zen. Azkeneko jorraketan pagotxa edo arbia sartzen zitzaion tartean. Jorratzeko bostortzekoa edo karrama erabiltzen zen. Artoari dena aprobetxatzen zaio.

Karea

Transkribapena

- Eta karobiyak, karobiyak bai. Uan ni momentuz esateko ez nau akordatzen, biño bai, bat biño gehiyo izango zin, zertikan karobiya nun-nahi zen ordun. 'Ta kare harriya 're nun-nahi. Eta... Zertikan lembiziko nik... Nexka koxkorratako holoko kontua esaten ai naz eta...
Bai, berrogeita hamar ingurukoro lenoko kontua ai naz esaten. Uandikan karia asko ibiltzen genun. Bai, karestatzen zen lur asko ordun, eta gaiñeko abonua 're lurrantzako dena naturala izaten zen. Gorotza eta pixa, behiyan pixa. Hua deposittoa biltzen zen,
eta geo deposittua betetzen zenin, saardua karraitzeko bezelako garlia izaten zen eta garliakin eaman zea, itxian bete, garliakin eaman eta belardiya gehiyenak behiyan pixakin, zea, abonatzen zin. Banatu, baldian hartu, garliak... zea, kandadura bat izaten zun,
gaiñin zolua betetzeko, gainko zolotik bete, geo kandadutikan baldia bete, zakuk 'o jartzen zittu... Genittun gerriyan lotuta, arropa gutxiyo zikintzeko 'ta belardiya gehiyena, zea halaxen abonatzen zen. Eta larrantzako lurra berriz ahal baldin... Ahal zen bittarte karia 'ta gorotza.
- Karik ze itten du, abonatu 'o bitxuk...
- Bai, bitxuk 'e bai, eta lurra gozatu. Harrotu, harrotu itten du, 'ta gorotzak 'e bai. Gorotzak 'e lurra harrotu itten du. Bai. Eta kare harriya berriz, han Gurutzen nun-nahi da.
Nun-nahi kare harriya, 'ta kare harriyak baita´ 're badu beste zea, e... Beste gauzatako ibiltzen genun behiya umatu berriya zenin, esne golpia tortzen ziyonin, errapin igual koxkor batzuk atetzen zizkan 'ta ordun itten genun kare harriya berotu brasatan, ahal zen gehiyena berotu,
'o bi 'o hiru igual izaten genittun, bat hoztutzen zenin, bestia jartzeko. 'Ta jartzen genun baldian barrenin kare harriya hura eta esnia kendu behiyari eta harrek botzen zun bapori harrek jartzen geniyon zako bat, 'o bi alkarrei josiyak gaiñetikan eta e...
Jeisten ai giñala 're zakua hura bea 're béakin tapatua, eta berotasun harrek gurittu itten ziyon bultua 'o koxkor haik. Bai. Eta oso zea, atsegiña da.
- Behiyak jetsi eskuz?
- Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-029
Pasartea 0:28:20 - 0:31:30 (3' 10'')
Laburpena Berak ez ditu karobiak funtzionatzen ezagutu, baina bere garaian oraindik karea asko erabiltzen zen. Kareharri asko zen inguruan. Lurrari botatzeaz gain, behiari errapea sendatzeko ere erabiltzen zen. Ongarri guztia naturala zen garai hartan: karea, gorotza, pixa...

Ote-jotzea

Transkribapena

- 'Ta ote jotzia gotzen al za zu, zekin itten zenin?
- Bai, geo makina bagenun, biño lendabizi trabazakin.
- Zer zen trabaza?
- Trabaza eur bat. Horrek jakingo 'u ongi! Harrek aba izaten du, eur horren puntan 'ta harrekin kazka, kazka, kazka, kazka, kazka, kazka... Haserretzen giñanin, elkarri desapiyuk eta! Disfrutatu itten genun lanin guk! Hoi jesus!
- 'Ta otia zertako txikittu ber izaten zen?
- Behiyai mateko.
- Hoi zer zen, belarra nahikua ez zelako?
- Bai, hoixe.'Ta behiyai maten zen lastuakin nastuta 'ro hola. Hua jaten zuten ba behiyak!
- 'Ta karraittu nola itten zen? Otia sartuko zen bizkarrin!
- E? Bai. Zakua 'ro zerbatt jartzen zen.
Nor Zabalegi Lazkanotegi, Joxepa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-018
Pasartea 0:34:35 - 0:35:25 (0' 50'')
Laburpena Ote-jotzea: gerora makina bazuten, baina aurretik trabazarekin aritzen ziren. Otea behiari emateko zen, artoarekin nahasita.

Tolarea

Transkribapena

- Bai, tolaria zenekaten zuek!
- Honezkio pipiyak jan 'ttu hoik, han iñor ez da 'ta! Biño akortu dena itten naz. Ze gauza izaten den norbee itxia, e!
- Hombre. 'Ta itxian puska bat izango zen tolaria! Ez?
- Bai, hola. Hola, posturatsu hontan. Bai, hombeste... Txoill-txoilla ez, biño... Bai puska hontaiñeko bai. Geo makina bagenun, han aitzen giñan ibiltzen fuego.
Bi ahizpak jarri bi ayekatatik eta hala! Han gizonak bezela lana itten zen.
- Indar haundiya ber al zen tolaria estutzeko?
- Bai. Hua ibiltzeko ordun ber zen, gaztiak giñan 'ta! Ordun eozein gauza guk! Bai.
- 'Ta nola izaten zen prozesu guziya? Nola...
- Eta geo itten zen tolaria. Makinan azpiyan tolaria. 'Ta tolari harta joten zen txikittua, saar txikittua, patxa saten geniyon. 'Ta hua itten zun gue attak gobernatzen zun.
Bea hankutsik eta jarri, 'ta denin, dena txukun, txukun jarri, eta geo zumua goitik betti, beko sotoa jarriya tubeiya.
- A...!
- 'Ta kampokuk zinak, garliakin tortzen zin baserritarrak, 'ta garlian bete 'ta garlia gurdiyan gaiñin jarri 'ta baserrita eaman!
- Garlia zen kupel klase bat, ez?
- Bai, meyarruo.
- Bai.
- Bai.
- Luzio 'ta meiyarraguo!
- Bai. Bai.
- Ordun...
- Kampoko itten baigenun, lan asko itten baigenun.
- Eta saarra 're kampotik kartzen zizuten!
- Baita 're. Baita 're. Biño itxian 'e izaten zen e, saardiyak eta...
Honezkeo ihartuk izango dia. Saarrak eta udarik eta, melokotoiyak eta, oso... Fruta guziya ikusi zittun gue attak.
- Bai, e!
- Bai. Denetik. Geo, maldaxka 'ro hola da 'ta malda hai denak frutaz betiak izaten zin.
- Hoi zer zen, kamiyun beste ayeka?
- Bai, bai. Karrikalde guzela, kamiyun eskoita.
- Hoi da.
- Azpiyan 'e bai.
- Azpiyan...
- Ezkerreta 're bazin han 'e arbolak. Ur ixkiñin bazin arbolak. Uain honezkeo denak...
- Bai.
- Sefini! Guk ingo duguna laister!
- Dena bukatzen dela!
- Ze ingo dugu ba!
Nor Zabalegi Lazkanotegi, Joxepa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-018
Pasartea 0:06:20 - 0:09:00 (2' 40'')
Laburpena Martinmotzenez gogoratzen da. Tolarea zeukaten. Nolakoa zen eta tolarean nola lan egiten zuten. Bi ahizpak aritzen ziren tolareari eragiten eta aita gainerakoa gobernatzen aritzen zen. Gurdian garlia zutela etortzen ziren baserritarrak sagardoa eramateko.

Transkribapena

Nor Zabalegi Lazkanotegi, Joxepa
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-017
Pasartea 0:18:00 - 0:20:00 (2' 00'')
Laburpena Martinmotzenen tolarea zeukaten. Emakume eta gizaseme, denak berdin lanean. Etxean sagastia bazuten, baina kanpoko askok ekartzen zuten sagarra, eta beraiek sagardoa egin.

Txanpañe

Transkribapena

- Bai, bai, bai, bai.
- Denak.
- Holaxe ibiltzen giñan.
- Eta gaiña oain zer... Txampaiñen baserriya ez zenuten izango?
- Bai...! Aurreko trena biria zen Arditturrira 'ta aurreko aurreko zalaiya, hua Txampaiñekua zen
- A!
- 'Ta gue ama difuntak behi bat zun eta behi hura iyukitzetik zalai hura be berdu... Belarra 'ta pagotxa 'ta hoikin denakin 'ta dena behiya beak gobernatzen zun, amak.
- Amak?
- Ama, ama difuntak. Gu joten giñen saltsan aitzea hartan 'ta ahizpa zarrena hilla, hua zen jostuna, eta harrek ba goaizi... Ibitiyakin bihatza ebaki!
- Ez da ba erra ibitiyan zea, e?
- Ez zen gehiyo jon zalaira amana! Ez zen kuidadoik.
- Biño seittu zun josten?
- E? Josten bai, bai,bai, josten bai! Hill arte.
Nor Zubialde Olaskoaga, Kaxilda
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-012
Pasartea 0:19:20 - 0:20:20 (1' 00'')
Laburpena

Ergoiengo Txanpañen jaioa da Kaxilda. Aurreko zelaia berea zuten eta amak behia gobernatzen zuen bertan, belarra eta 'pagoxa'rekin. Ahizpa zaharrena igitaiarekin ebaki zen.