Lurra lantzea eta tresnak

Baserriko tresnak: goldea, gurdia, area

Lurra lantzen

Transkribapena

Nor Arbelaitz Zapirain, Maria Jesus; Mitxelena Arbide, Bixente
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-113
Pasartea 0:23:30 - 0:25:27 (1' 57'')
Laburpena Lurra lantzeko behiak erabiltzen ziren gehienbat, aria, goldea. Baserrian esku lana handia egiten zen, iratzeak belarra, artajorra... Sega, arraztaloa, sardea edo zalardua erabiltzen ziren belarretarako.

Baserriko tresnak

Transkribapena

Nor Rekalde Urdanpilleta, Maria Luisa
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-108
Pasartea 0:33:16 - 0:34:20 (1' 04'')
Laburpena Baserriko tresnak erosi egiten zituzten. Sotoan zintzilik egoten ziren txukun-txukun. Bazterreko etxeko auzoekin gertatutakoa kontatzen du.

Sagarra

Transkribapena

Nor Jauregi Oiartzabal, Carmen
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-090
Pasartea 0:08:10 - 0:10:56 (2' 46'')
Laburpena Sagardi handia zuten, sagardoa egiten zuten etxean. Sagardotegia irekitzen zuten Zulatxipin. Tolarea Peruenen zuten, Altzibarren. Garlia.

Baserriko lana

Transkribapena

Nor Mendiburu Etxeburu, Teodora
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-088
Pasartea 0:53:07 - 0:56:47 (3' 40'')
Laburpena Baserritik kanpora egiten zuen lan bakarra auzolana zen orduan, meriendaren truke. Belarra segarekin, ihitiarekin. Anaiak, mutilak, mendira joan ziren lanera. Eta neskak etxean, baserrian, lanean. Hizkera: Pagoxa.

Auzolana, baserriko tresnak

Transkribapena

Nor Aduriz Urdanpilleta, Tiburtxi; Unsain Aizpurua, Dolorex
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-102
Pasartea 0:51:15 - 0:53:19 (2' 04'')
Laburpena Auzolanean aritzen ziren inguruko baserritarrak. Ederra zen. Zarabandaren gainean ibiltzea gustatzen zitzaien. Lurra berdintzeko erabiltzen zen. Hiztegia: Malobra. Zarabanda. Goldea. Martinbillua(?). Area.

Lupulua

Transkribapena

- Geo... Sartu zen, e... Ba... Nik ez dakit, berrogeita hamalau 'o, hamalau hamasei inguru hortan, e... Sartu zen kampotikan e... Zea, lupulua. Eta baserri bitan iñ zuten prueba, eta gue beste bizitzakuk eta auzoko baserrikuk. Eta... Ez ziyoten iraun, e...
Nombatte kompentzi haundiya in zuten kampun, e... Zea, eremu haundiyagukin, eta hiru urtetan 'o hola bakarik in zuten. 'Ta hoi zen, zea, baina bezela, egurrin joten zen gotti, o alambrin, eta baliyo zun zerbeza itteko. Bai. Eta... hori, kampotikan...
kampoko person batzuk torri zizkaten, e... Eakustea nola iñ ber zuten, eta gen beste bizitzakuk oso ongi, ze in zuten, oso ongi jarri zuten. E... Eremu haundiya zuten, biñon sartu zittuten meta ziriya 'o haundiyoko eztakak, eta eztaka hairi in ziyoten zolua (tatulukin)
eta han pasa alambria. Eta lurretikan landaria jaiotzen zenin, e... Ilarra, 'o, baina bezela zen eta joten zen zean gotti, e... Alambrin gotti. Eta altura haundiya hartzen zun, ba lau bat metro igual. Eta geo, e...
Alambre hoi bi ayekatatikan eskatzen zin eta errenka hua dena betti jeixten zen, e... Gotti jontako aiyen hura dena, be lorikin, lore hori bat itten zun, peajosua, eta geo eskuz billu ber izaten zen hura, eta hua 're bai, hua auzo lanin itten genun.
Ordun izaten zen momentun in bertako gauza. Eta, ba... Ez baldin bazenun be garaiyin biltzen, e... Oso dembora gutxi nahikua izaten zun pasatzeko 'ta ordun, pues baliyo zuna ez ziyoten ordaintzen, ez ziyoten patzen.
Eta utzi in zen hura, biñon, e... Eman zun be... Zea, be bolara eman zun horrek, biño oso motxa izandu zen, hiru bat urte 'ro hola. Eta esan zattuten urti hoin ingurun.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:46:10 - 0:49:00 (2' 50'')
Laburpena Urte batzuetan lupuluarekin esperimentatu zuten baserritarrek. Lupulu landarea zerbeza egiteko erabiltzen zen. Arrisku handiko negozioa zen. Izan ere, lan handiena egin eta gero, lupulua erraz hondatzen zen eta galera zekarren.

Emakume itzainak

Transkribapena

- Eta geo, e... Jeneralin, erdiya 'ro hola mozten genunin, hasitzen giñan ya karraitzen. 'Ta oso penosua zen hora 're. E... Iatze lekun hartuko genun pixka bat eta ateko genun kamiyun ondoa.
Gurdika bat iatze igual hiru biajetan ate ber izaten genun kamiyun ondoa. 'Ta geo beste arrisku haundiya genun guk, guk eta handik pasatzen giñanak, e... Zea, Babiloniku hortan, e... Borrokazelaitaku hortan kanalin billatzen zuen zeak, este...
Hegu-hazik eta igual... Zea itten zigun, iraultzen zigun iatze jorrada. Bai, 'ta suertia baldin bazen beste norbatte heldu zela iatzikin kargatua harrek behiyak kendu gurditikan 'ta, e... Zea, sokakin 'ta lotuta 'ta buelta gurdiyai maten baldin baziyon,
biñon ez baldin bazenun suerteik, berriz hustu, kargatu gurdiya eta han bire onetan karga, oi, zea... E... Gurdika haundiya hartzen baldin bazenun, Xixtiyoko kruzea ailletzin nola estrata estutu itten zen, ber zenittun beste behi pare bat, hora itxea ailletzeko.
Oso lan luzia 'ta penagarriya zen iatzina!
- Zuek zenittuzten iriyak?
- Ez.
- Norbattei...
- Bi behi pare. Bi behi pare genittun guk ibiltzen genittunak.
- A! Haikin!
- Bai, haikin kartzen genun. Biño geo ya, izebak eta espostu zinin, 'ta osaba miñez 'ta geldittu zenin 'ta, ya bestiri karrazitzen geniyon. 'Ta uandikan hora da e... Ukerruo, zertikan ion ber zu, iatzia prepatu eta izango zun itzaia kartzeko ro ez.
Bat da lan gorra 'ta bestia kezkagarriya zen. Bai.
- 'Ta zeiñ ibiltzen zin itzai?
- Ba ne ama. Ne ama 'ta geo osabak 'e bai. Osabak 'e hasi zin, biñon erabat esateko ne ama.
Attan... Attona ez nun nik izautu, ni jaiyo biñon, gerra 'ta.... Ni jaiyo bittartin hill zen attona, biñon geo attonan lekukua hartu zun ne amak. 'Ta attona ibiltzen zen bezela, e... Hor kale aldeko baratzia zun personai e...
Lurra prepatzen, eta hoi dena, geo urte batzutan ne ama ibilli zen. Bai.
- 'Ta emakumik gizasemik bezela ingo zuten?
- Bai, bai, bai, bai, bai, bai. Bai. Giza...
Emakumik ordun lan gor asko itten zun 'ta gaiña gizasemik ez zuna in ber izaten zun kampun 'ta itxian. Zertikan nik izebak ikusten nittun, ezkondu zin bittartin haik itten zittuten itxeko, baserriko lanak, joten zin jornalin ibiltzea auzota, eta gaintikan itxeko garbitasuna 'ta,
'o ben arropa garbittuko bakarra garbittu ber bazuten 'e, klaro, ez zuten izaten aukerik! Eta... E... Soin bat aste guziyan igual ibilko zuten, kampoa lanea jon ber zutenin eta hurrengo igandin Pikoketa billera joteko soiñ hura bea garbittu ber izaten zuten.
'Ta xar-xar bat janzi. Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:19:35 - 0:23:10 (3' 35'')
Laburpena Baserri batzuk gurdiaren jabe ziren. Baina ez zirenek itzainen zain egon behar izaten zuten, iratze jorra ekartzeko. Seastarrenen gurdia behiek tiratzen zuten eta itzainen artean emakumeak ere bazeuden. Emakume baserritarrek gizonezkoek baino lan gehiago egiten zuten: kanpokoa eta etxekoa.

Artajorran

Transkribapena

- Azkeneko jorra artuana. Eta azkeneko jorratzeko artua, e... Jorratzen zenin artua... Bentaja bat genun, kantidade haundiyak itten zin, zalai haundiyak itten zin artua 'ta illarrak, eta bentaja bat genun, e... Pasatzen zela artuan artin bost-hortza.
Bost-hortza zen baserri gehiyenetan zena, biñon guk karrama genun, hamarrekua. Bost hortza alde batin, eta bost hortza bestin. Eta ordun... E... Gurdiya bezela harrek perdiga zun eta hua eamaten zuten bi behiyak, biñon bos... karrama zenin.
Eta bost hortzekua zenin, eamaten zun behi batek. Eta bi behiyak eamaten zutenin esan zattuten bezela gurdiya bezela perdiga zun, bi behiyan tartin joten zen hura eta atzin hamar hortz haik, karrama. Atzin personak heldua eamaten zun hora, manejatzeko,
eta artua klaro, orduko haundittua izaten zen azkeneko jorrako eta artua ez jateko behiyai jartzen genizkan muturrekuk. Saria 'o, sarezkuk izaten zin, 'ta haitakoik ez baldin bazen, 'o hautsiya 'ro tokatzen baldin bazen, igual zako... Hua jartzen geniyon.
Eta harrek itten zun artuan tartin, relun nola joten den artua, harro harro itten zun harrek zea, lurra, eta ordun ereiñtten genun artuan bertan tartin, artuan tartin bertan lur hura aprobetxatuz pauxa eta arbiya. Nastua igual 'o aparte. Guk aparte itten genun.
Eta geo, e... Karrama harrek harrotutako lur hartan hazi hura ereiñi 'ta atzetikan jorratu 'ta ya azkeneko jorra izaten zen hora. Artuai botzen geniyon lurra ondoa eta hora beri hola gelditzen zen.
Geo hurrengo lana izaten zen artuana, tontorra kendu, artua 're dena aprobetxatzen zen. Ani... behiyantzako, animaliyantzako izaten zen hura tontorra kendu 'ta geo hostua.
Eta hostu hura jaten zen parte bat berdetan eta beste parte bat itten genun sekatu, sorta batzuk in, artuan béan hostuakin lotu eta artuan zortenekin zintzilik jarri. Han sekatzen zen, biñon katidade haundiyak, e!
Eta geo handikan sekatzen zenin hartu, gurdiyan itxea karri 'ta gambara. 'Ta neguko behiyai jaten emateko. Bai.
Dena aprobetxatzen zen 'ta geo artuan zurtena 'ta buru hura bakarrik gelditzen zen 'ta ordun hasitzen zen pauxa haunditzen. Eta... Hura´re...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:09:15 - 0:12:30 (3' 15'')
Laburpena Artoa behin baino gehiagotan jorratzen zen. Azkeneko jorraketan pagotxa edo arbia sartzen zitzaion tartean. Jorratzeko bostortzekoa edo karrama erabiltzen zen. Artoari dena aprobetxatzen zaio.