Garia eta artoa

Errota, errotariak, ogia, artoa, morokila, garagarra

Ugarte Errota, martxan

Transkribapena

- Zeiñ geldittu... Errotan bertan norbatt... Bestik ingo ziñazten ezkondu, pentsatze 'ut. Eta jon.
- Bai.
- Eta errotan bertan zeiñ geldittu zen?
- Errotan bertan oañikan ni ateta 're oaiñik bazien.
- Bazen.
- Bai, bai. Haimbestetik. Hamar bat bagiñan 'ta!
- Karo, bai, bai, bai.
- Hamar bagiñan 'ta.
- 'Ta zu gotze al za errota martxan 'ta?
- Bai, bai, bai.
- Bai?
- Bai. Geo ba, ez genun traba haundiyik man ez. Zea xamar, biyurri xamar ibilli giñan.
- Biyurriya al ziñen?
- Denan, denan gustoa zailla da baita! 'Ta hola.
- Haimbestetik.
- 'Ta geo alta, ezkondu giñan 'ta san genun, bueno, oaiñ bakotxa be ayekatik.
- Zembat urtekin ezkondu ziñan?
- Zembat urte izango nittun nik ordun? Hoeita... Hoeita lau 'ro... Zerbatt inguru hoi.
- Eta... Ze...
Nor Iza Artola, Joakin
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-062
Pasartea 0:04:50 - 0:05:55 (1' 05'')
Laburpena Errota martxan gogoratzen du. Etxean ez zuten traba handirik egin; ezkondu eta bakoitza bere aiekatik joan ziren.

Errotaberriko errota zaharra

Transkribapena

- 'Ta errota berritik aparte ba al zen beste itxe bat, errota zena?
- Bazterrin, bai.
- Bai, e?
- Oaindik zea da, Pitusa don hortan.
- 'Ta zuek ze san 'zu, han bizi ziñaztela, 'o Olalden?
- Han, han, han. Bueno, gue atta 'ta ttiki... Gaztetan. Nik Makutxon jaiyua izan ber dut,
biño geo horrea torri bizitzen, 'ta hor bizittuk. 'Ta ama ate zizu kontuk, nik zazpi urte nittula hilla. 'Ta ordun amonakin 'ta gu, beti. Oi, Errotan hambeste dembo bai, han. 'Ta geo gue atta in zen Aldapakukin ezkondu, bigarren andria zun geo, biño gu haikin ez giñan bizi,
gu beti Olalden, beti attonakin 'ta amonakin. Oi! Itxeko paperak itten hor, Olaldeko osaban izenetik ne izeneko... Peritua 'ro zer zen torriya? Eun batin, 'ta sukaldetik beira hola jarri 'ta harrek nei: "hor itxe bat bazen leno." 'Ta nik ez beitu 're in. Ez zela, 'ta ez zela.
'Ta geo neone: " ui la letxe, ni ze aittu naz esaten! Perituk itxia bazela 'ta nik ezetz!" 'Ta neone bertan bizittua, zeatua 'ta ezetz esan eta.
- Aztua zu 're?
- Aztua. Geo gotu zin. " Nik erra san ziot horrei itxeik ez zela errota, Errotaberrikua!" Joe! Bai, bi errota ikusi izandu 'ttut nik han lanin.
- Bai, e?
Nor Arbelaitz Sarasola, Rufino
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-039
Pasartea 0:51:10 - 0:52:40 (1' 30'')
Laburpena Errotaberriren ondoan, beste errota zegoen, orain Pitusa dagoen tokian. Bertan bizi izandakoa da Rufino. Gero, aitona-amonekin Olalden bizi izan zen. Rufinok bi errotak batera lanean ezagutu zituen. Gero gogoratu ZIN.

Ugarte errota

Transkribapena

- Biñon nere kasun, artua eaman 'ta zea kartzen nun nik, e... Iriña. Geo ya pulpa ber genunin, hora aparte kartzen genun, bai. Biñon, zuk galdetu zun bezela, errotako lana da hoi dena.
Bai, han gelditzen da errotan, artua txikittu 'ta alde batea iriña 'ta bestea zahiya.
- 'Ta zein zin Uarten
- Uarten... Zin, nik izautu nittunin ama-alabak. Bai. Eta... Amona oso adiñekua zen, oso amon txukun bat, e... Illia txuriya, moño ttiki batekin, oso emakume txukuna zen, eta hora eoten zen erabat han. 'Ta geo alaba Eusebi eta hora ya e... Baserriko lanak eta...
Harrek in ber izaten zittun errotakua 'ta baserrikua, biñon amon hura beti han. Bai. Eta geo klaro, eamaten baldin bagenittun bos kilo arto, beti iriña gutxixio kartzen genun, klaro, haik ber zuten, zea, diroz patu berrin, itten zuten iriñan deskuentua.
Bai, 'ta piso... Piso haundi batzuk, bandeja haundi batzuk, borobilla bezela, beno, bandeja biño gehiyo 're, haundiyaguk zin, klaro, zakuaz zea in ber zuten, pisatu ber zuten. 'Ta ordun, zea, zittuten hiru zurten eta pendulo batetik bezela zintzilikan...
Uste dut gaiña oandikan pisu hura han dola Uarten... Zea, ataiyan dakatela. Eta jartzen zittun pisuk alde batin amonak 'ta bestin zakua, eta kantidade ttikiyuo baldin bazen, zuten baita 're, pisu ttikiyuua, bi 'o hiru, 'o bos kilo bittarte 'ro hola.
Eta han aitzen zen amon hura jarri artua 'ta iriña 'ta "ttak, ttak" kuitzen, aber zembat falta 'te ziyon zea, nibelatzeko. Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-029
Pasartea 0:24:20 - 0:26:35 (2' 15'')
Laburpena Ugarte errota ama-alabek eramaten zuten. Maria Jesusek artoa eramaten zuen errotara eta irinarekin itzultzen zen etxera. Ez zen diruarekin ordaintzen, irinarekin baizik.

Zahia eta erremolatxa

Transkribapena

- Eta iriña bakarra dakazu gouan, 'o artuan azala nola (sahiya)...
- Zahiya.
- Hua 're eamaten zenuten animaliyantzako 'ro...
- Bai. Hura eamaten genun 'ta gaiña oso garrantzitsua zen hori, zea animaliyantzako. Zertikan ordun... Klaro, itxekuntzako eta animaliyantzako, e... Janai guziya baserriyan itten zen. 'Ta ordun zahiya hoi oso importantia zen, 'o garrantzitsua zen, e...
erramolatxa asko itten zen 'ta erramolatxa da dena ura. Erramolatxak burua haundiya itten du, buru luzia eta hosto gutxi. Ordun hora zen animaliyantzako... Neguko. Eta... Harrei itten geniyon zahiya nastu, bestela,
neurriyan ez baldin baziyon ematen eta zahiyakin nastuta, hozkittu itten zin behiyak eta baita 're diarrea jartzen ziyoten. Klaro, oso urtsua da hora, horregatikan altxatzen zen hori neguko. Belar lehorra 'ta jaten ai zila behiyak ordun emateko.
Bai. Eta... Erramolatxa oso delikadua da itten. Lembizi hazitikan haziya ereintzen da eta e... Galdu itten da pilla bat, 'ta gaiña segun zein lurretan 'o itten da, 'o ez da itten. Ez da... Ez zen... Gauz bat, e... Lur denatako baliyo zuna. Eta geo, pos hori, e...
Lan haundiya maten zun, in ber zen bakandu, berriz aldatu falta zen lekuan, eta geo... Oktubre... irailla aldea, oktubre... Bai, irailla aldea, jaso in ber izaten zen, zertikan bestela, tortzen baldin bazen izotza 'ro aurretua, dena hondatu itten zun.
Ordun, ordun biltzeko garaiyin itten zen hostua moztu eta burua utzi. Burua atera, garbittu eta hura jaso. Kampun baldin bazen ongi ongi tapatuta, 'ta ahal baldin bazen itxe barruan. Bai.
- Eta zahiya hoi zerbattekin nasiya maten zen?
- Bai, san zattuten bezela erramolatxai nasten geniyon. Bai. Bai, 'ta geo aliari 're bai. Aliari 're... Garagar alia dela 'ta, horrei 're nastu zitteken.
E... Baita 're pixka 't bustiya zerbattekin eman laike. Bai. Biñon hortako bustiyan batin nasteko, kontatu zattuten bezela, erramolatxai nasteko oso ongi tortzen zen hoi. Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-029
Pasartea 0:21:10 - 0:24:20 (3' 10'')
Laburpena Errotan, beraientzako irina eta abereentzako zahia hartzen zuten. Zahia beste jakiekin nahastuta, bazka goxoa lortzen zen aziendarentzat; erremolatxarekin, esaterako. Erremolatxa urtsua izaki, hutsik ematen bazitzaion kalte egiten zion behiari.

Aziendarentzako bazka

Transkribapena

- Artuan lanangatik ai giñan, ordun bi aldiz jorratzen zenuten?
- Bai, bai. Bi aldiz in ber zen.
- Hoi da.
- (Kilkiya) 'ta (...) gaiñea.
- Hoi da.
- 'Ta azkeneko jorraa denak kargatu 'ta geo ya buruan formak eta...
Artua ya itten joaten zen, joaten zen itten.
- Hoi da. 'Ta itten zenin?
- E?
- Itten zenin, hurrengo lana zer zen? Jaso?
- Hoi, jaso. Itten zen, hostuak eta denak ihartzen zizkion, barrena koskorra arto kolorekua han... Segun nolako artua zen. Batzuk arto hobiak, bestik txarraguk... Nola gobernatuak.
- Hoi da. 'Ta geo arto buru guziyak hartu eta haik denak aletu in ber!
- Ba, errotara joaten giñan 'ta ordun ez zen ogiya haumbeste jaten. Errota eamateko aletu ber zen.
- Hoi da.
- Gambaran jarri, tokiyan, haundiyak aiyeka batin, ttikiyak bestian... Artuak, zelaitik billu 'ta gambaran.
- Eta geo noiz aletzen zin haik?
- Hoi? Jaten ai giñela. Saguak 'e bai galanki 'ta! Saguak 'e ibiltzen baizin!
- Haik 'e aletzen zuten!
- Haik 'e aletzen zuten! Holaxe.
- Eta oaiñ itten den bezela, artaberdia 'ro...
- Horrek ez zun buruik. Hori izaten zen belarra attutzen... Attu itten zien berdiak. Bero haundiyak baldin bazin ihartu, 'ta artua... Arto berdia esaten geniona han itten zen.
Itten zen trozo bat 'ta belarra berdin tokiyan artu berdia eman. Biño hura janaiy ona zen. Hura buruik itten ez zuna.
- Hoa aziendai mateko!
- Bai. Berdia berdetan.
- 'Ta ze gehiyo maten zen aziendari belarraz aparte?
- Belarra 'ta hoi, arto berdia. Arbiya neuan 'ta erremolatxa 'ta... Jorratu ber zin haik 'e! Hoik.
- Jorratzen 'ta ordu pilla erra...
- Jorratzia... Antxurtzia.
- Bai, belarra kendu.
- Bai. Belarra kendu antxurtuta.
- Ordu pilla erra pasako zenittuzten?
- Bai, segun! Jende asko giñan! Kuadrillan juntatu 'ta antxurrak 'e bai.
Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-016
Pasartea 0:14:50 - 0:17:15 (2' 25'')
Laburpena Artoak ematen duen lana. Artaburua jaso, ganbaran jarri eta gero aletu. Artaberdea aziendarentzako bazka zen, eta, horretaz gain, arbia eta erremolatxa. Jorratzea lan handia zen eta askoren artean egiten zuten.

Artoa nola egiten zen

Transkribapena

- 'Ta artua nola izaten da? Ereitten denetikan ze lana ma... Lan haundiya maten du artuak!
- Ereitzen denian geo antxurtu 'ta geo behiyakin bost-hortza saten genun, erreminta bada 'ta, hura pasa 'ta... Kaso in behar artuai.
- Bost-hortza zertako zen?
- Bost-hortza zen bost hortzakin zea bat, eur bat, harei bost hotza jarriyak Artun illeran... Artua geo jorratu 'ta in ber zen.
- Bai.
- Hartako, hartako. Bost-hortza.
- Lendabizi ereiñi. Artua 'ta...
- Lendabizi ereiñi, ttikiya zela, antxurrakin jo, antxurrakin jorratu. Haundiyo heldu zen garaiyan, bost-hortza pasa. Hori, bost-hortz hoi izaten zen, bi errenko, 'o errenkun nola hor tartin, hola e, bi, 'ta hemen tartetik pasa. Behiyakin! Behiy bat eukitzen genun hartako!
- A! Behiyak tirata pasten zen hua?
- Behiy batekin hura bost-hortza pasa.
- A! 'Ta harrek ze itten zun (...)
- 'Ta geo haundiyago itten zenian, denak kargatu lurraz 'ta artu (erreitteko)
- Hoi da.
- Hola.
- Eta ordun...
- Bai, hola.
- Errelebuk itten zenin,
- Horren tartetik pasatzen zen bost-hortza.
- Karo. Xuxen jon berko zun behiyak!
- Bai, behiya aproposa hartakua. Behiyak denak ez dia igualak izaten. Batzuk mantxoxuk.
Mantxua komprenittuko 'zu?
- Bai, bai.
- Bai.
- Zeaguk, lasaiyaguk.
- Bai.
- Beste batzuk harroguk.
- Bestek harroguk 'ta jata denak txikittu berrin artuak igual.
- A!
- 'Ta bagenun behi bat oso... Txikitin izena zuen 'ta hura ibiltzen zuten gue anaiyak.
Hura batek hartu aurrian 'ta atzetik bestik bost-hortza. 'Ta polliki, polliki, polliki, polliki pasa atzea.
- Karo. 'Ta harekin in berko da lendaizi hontaka 'ta geo hola, ez?
- Bai, geo krutzian, bai. Biño oso haundittu biño len. Ttiki ttikiya dela altxurrakin 'ta geo ya pixka 't kozkortzea. Zertik bestela geo arto haundiyena artua bat 'o beste hautsi igual itten die 'ta!
- Karo.
- Hola.
- Karo. Eta harrek, bost-hortza horrek ze itten zun, belarra ate?
- Bai ba, belar txarra atea.
- Belar txarra ate. 'Ta geo...
- Artua mejoratzeko.
- Hoi da. Ate 'ta bildu 're ingo zun!
- E?
- Arrastan bildu 're ingo zun belarra, 'o ez?
- Bai. Harrotu ba! Horrengatik zen ba belarra galtzeko.
- Hoi da.
- Belarra galtzeko zen bost-hortza.
- Hoi da.
- Atxurrakin 'e bai, biño bost-hortzakin harrotu itten 'men zen 'ta geo harrotzen zen lur hura ra kargatu artua.
- Hoi da.
- Bi jorraa 'o maten genittun artuaiy. Lembizi ttiki ttikiya zela 'ta geo...
- Geo ya koskortuta.
- Bai, haundiyua zenin.
- 'Ta geo ya haundiy... Ya iña... Noiz itten da artua?
Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-016
Pasartea 0:08:05 - 0:11:00 (2' 55'')
Laburpena Artoak ematen duen lana. Jorratu bi eratara egiten zuten: aitzurrarekin eta bost hortzekoarekin. Bost hortzekoa pasatzeko behi mantsoa behar zen.

Transkribapena

Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-016
Pasartea 0:07:15 - 0:08:05 (0' 50'')
Laburpena Artoa babarrunekin egiten zuten. Artoa oiloentzat izaten zen. Arto kaxkarrena behientzat.

Garia nola egiten zen

Transkribapena

- Hola.
- 'Ta lan pilla bat. Baserri kozkorra zanakatela esan zenun, ez?
- Bai, baserriya koskorra. Kamiyo bazterrian artua 'ta itten genittun. Hola.
- Artua eta...
- Artua, babarrun (lekua) 'ta holakuak itten genittun.
- Gariya 're bai san zenun lengun.
- Gariya pixka 't 'e bai oilluantzako 'ta.
- 'Ta gariya ze garaitan itten zen?
- Azaruan itten da, noviembre. Gariya ez da noix nahi itten. Gariya... Hori, nobiembren itten genun.
- 'Ta nola... Ze itten da, ereiñi? 'O nola itten da?
- Hoi nola? Hoi eosita. Guk eosi itten genun gariya. Errotan izaten zuten. Errotatikan eosi kilo batzuk, 'ta haik zelaiyan bota 'ta geo haik beorek, haik beorek antola.. Iñ!
- Biño hua ze botzen zen, belarretan 'o...
- (...) Goldeatuta hola lurrin. Gariya. Bere (...) tortzen zen. Oaiñ ez da itten.
- Oaiñ ez da itten, horregatik!
- Ez.
- Nik ez baidut izautu gariya.
- Ez, ez, ez. Ez da, oaiñ ez da itten.
- 'Ta hoa ze itten zen, ereiñi noiz itten zen nobiembrin?
- Bai, ereiñi tokiya on xamarrian, zelaiy on xamarrian 'ta geo harrek ez zun deus behar. Lurra jana izan deilla, bera erra itteko. Geo be garaiyian ebaki, sekatu 'ta geo ibiltzen zin
makinakin garbitzen 'ta bazin propiyo baserritarrak hola ibiltzen zienak. Garbittu, aletu 'ta saldu itten genun. Biño harekin ez genun deuse... Itxian ondun oilluntzako 'ta hola. Ez genun hola kantidadeik itten!
- Gutxi itten zenuten.
- Gutxi.
- Gutxi. 'Ta bildu ze itten zenuten, udaran ingo zen?
- Hura julio, agosto aldea. Zean, egualdi berotan. Itten genun eskutan ebaki. Ebakita. Biyekin hartu hola mordoska 'ta banaka banaka jarri sekatzen 'ta kontuz dembo seku ber zun harek, bestela usteldu, bakizu.
- Ze itten zenuten, bertan utzi lehortzen?
- Bertan zabalduta utzi, ebakita utzi, biño dembua (...) hotzetan, baldin bazen ebiya 'ro heldu, pues meta xorruak 'o iñ 'o...
- Belarrakin itten den bezela.
- Bai, igual.
- A!
- Kuidadu igualak.
- A, ordun belarra lehortzen den bezela itten da gariya eta geo eamaten da makinata.
- Makinakin ebaki... Eskuz ebakitzen da gariya.
- Hoi da.
- Belarra bai, belarra itten da makinakin, biño gariya ez, gariya eskuz.
- Ordun geo itten zena zen haziya kendu. Hua bai makinakin.
- Klaro. Belarrai ez zaiyo haziya kentzen, biño gariyaiy bai.
- Karo.
- 'Ta hola.
- Gariyak haziya du 'ta.
- Hoi ba. 'Ta hura kendu in ber. Belarraiy, berriz, haziya ez baizaiyo kentzen.
Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-016
Pasartea 0:03:15 - 0:06:25 (3' 10'')
Laburpena

Baserri kozkorra zen Ureder. Gauza asko egiten zuten soroan. Garia noiz eta nola egiten den: zer garaitan erein, noiz jaso, zer lan duen, 'larrantia'... Hazia makinekin ateratzen zen.