Abereak

Idiak; astoa; ardiak; txerria; gazta; txerri-hiltzea, oiloak, salerosketak; narrua

Azienda pallakatu

Transkribapena

Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-064
Pasartea 0:00:00 - 0:01:45 (1' 45'')
Laburpena Azienda gobernatzea ez zen jaten ematea bakarrik: garbitu ere egin behar izaten zen. Eskuilarekin garbitu ondoren, animalia goxatu egiten zen, pallakatu, eta animaliak eskertu egiten zuen.

Astoa

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Joxe
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-049
Pasartea 0:57:00 - 0:59:30 (2' 30'')
Laburpena Garai batean astoa asko erabiltzen zen garraiorako eta lanerako. Txarondon hiru asto ere izan zituzten. Bat saldu zutela ere gogoan du. Hezten erraza dela dio. Hika.

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Joxe
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-049
Pasartea 0:49:40 - 0:52:00 (2' 20'')
Laburpena Ardi latxaz. Lehen mendira igotzen zen ardia udaran, baina orain gutxiago. Herri-lurretara eramaten zen. Lesakako mugan.

Sasi-ardia: txikia baina gogorra

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Joxe
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-049
Pasartea 0:47:45 - 0:49:40 (1' 55'')
Laburpena Oiartzungo ardia sasi-ardia da. Aralarko ardia hemen hil egingo litzatekeela dio, bazka fina behar dutelako haiek. Hemengo belarra ahulagoa izaki, bertako ardia eta behorra horregatik dira txikiagoak, baina baita gogorragoak ere. Hemen dugun ardia bertakoa da, joan deneko 80 urtean bai, behintzat. Hika gipuzkera.

San Juan kaleko hiltegia

Transkribapena

- Jeneralin itxekun 'o auzokun launtzakin. Bai.
- Eta geo mataeira 'ta eamaten zen?
- Bai. Matadeira bai. Behiya zartzen zenin... Ba matadeiya zen, e... Oango bibliotekatikan, e...
Zea, e... Bariantea. Hortxe zen matadeiya, kantoiya itten zun eta... Ni behiya hiltzen ikustia ez zit gustatzen, biñon gaiñeko dena ittia bai. Nola erekitzen zuten, nola barrenak kentzen ziyoten, larrutzen zuten, dena. Eta zean, hori, matadeiyan,
itxi harren barrenin itten zuten, eta tripak garbittu, Maria Tripera esaten geniyon eta harrek bertan garbitzen zittun. Hustu, eta... Bertan garbitzen zittun harrek. Geo ya garbittu, eta karnizeita eamateko. 'Ta geo handikan aurreko tripa...
Egosi dela, 'ta hori dena karnizeruk beák itxian itten zuten. 'Ta geo, e... hori bian, eta goiyan zuten betenaiyoko ofizina, zertikan behiya hiltzen zenin, 'ta baja man 'ta in ber izaten zen eta.... zea, harrek... Man ber zun baimena sano zon, 'o ez 'ta hoi dena,
txerriyakin 'e berdiñ, nahiz txerriyak itxian hiltzen zin, biñon txerriya itxian hiltzen zenin betenaiyuri man ber zen puska, e... Harrek e... Analizatzeko, jan biño len eta hori... Jestiyu hoi itteko 'ta baimen hoik emateko 'ta dena ofizina 're matadeiyan goiyan bertan zon.
Bai. Eta hor iraundu matadeiyak, e... Hori, bariantia 'ta itteko bota ttuten arte.
- Ordun ezin zen itxian animaliya hill 'ta haragiya zuena gorde 'ta...
- Bai, bai, bai, bai. Bai. Bai, bai. Bai, bai. Bai. Hoi bai, biñon, e... Txerriyan kasun e... Ni akordatzen nazelikan, e... Nahiz itxian hill txerriya, zea, este...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:58:40 - 1:01:00 (2' 20'')
Laburpena Animalien hiltegia San Juan kalean zegoen, orain Iparragirre etorbidea dagoen tokian. Han tripak garbitzen aritzen zen emakumeari Maria Tripera deitzen zioten. Etxean hil zitekeen animalia, baina txerriaren kasuan, puska bat eraman behar zitzaion albaitariari, aztertzeko.

Behi motak

Transkribapena

- Ganaua, ganaua ingo zen, esnetako, haragitako 'ta laneko 're bai, ez?
- Bai. Bai, e... Esnetako 'ta laneko. Bai. Oan bezela... Gaiña ez zen oan bezelako behi razikan, ordun beste razak zin. E... Betroikiyak, grisak, eta geo...
Holandes hoik, txuri beltx hoik eta, geo hasi zin sartzen. Biñon... Lembiziyan, lembiziyan, ez dakit ongi saten zattuten, e... Ba... Berrogeita sei 'ta geoxio 'ta behi betroi 'ta holakua zen gehiyena. Geo...
Behiyakin lana itten zunak baita 're zun, pues, behi asko lanin ibiltzen baldin bazen, e... Esnia gutxiyo ematen zun, bai, eta... Biñon bat hortako. 'Ta geo haragitako saltzen zen gehiyo pues hori, tternera zela, esnia iaten ai zela oandikan, eta geo txokorra 'ta ittin.
Bai. Eta geo... Lenagotikan aittatu duten bezela, pues itxeko behi onena zenana, 'o gehiyena gustatzen zizunana, 'o... Harren umia aurreko. Bai.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-030
Pasartea 0:49:00 - 0:50:30 (1' 30'')
Laburpena Orain baserri askotan haragitarako azienda izaten da, baina lehen ia dena esnetarakoa izaten zen. Gaur egun, esnetarako behi gehienak holandarrak dira, baina lehen beste arraza batzuk zeuden; betroiak, esaterako. Behia lanerako erabiltzen bazen, esne gutxiago ematen zuen.

Kailatua eta mamia

Transkribapena

Bai. Ardiyak palta `re uzten genittun, batzutan, joten baitzin eskapo `re, `ta goizin, goizin gue amak, arron goiztarra zen, bea leno kostunbratua, Leitzakua zen, naparra, gue ama ´ta
han haik euna hasteko, arriba! in ber zaten 'men zuten, euna hasteko, arriba!
Atta, attona, gue attona, atta; hain atta, haundi bat Inazio.`Ta hua. jeiki `ta beitu 'ta atzea etzaten 'men zen. `Ta, berrize beitu `ta,
saten zion halako batin "ya neskak muttu!" bi ahizpa zin gue ama `ta beste ahizpa zun `ta,
" Ya neskak muttu! Frantzi aldi hortik argitasunak hasi dia"
Eunan zea, udaan 'e, hoi udaan.`Ta hua attona segakin belar ittea `ta haik zabaltzea `ta, bega hara! Bai.`ta holaxe, ordun 'e lana galanki. ´Ta hala gue ama kostrunbratua zen goiz muitzen.
´Ta harek goizin goiz muitzen iñone,`ta bueno (...) eoskorra. "Ramontxo, muttu auro! zea ardiy haik billatzeko, etzanta dozten lekun harrapatu ber(...), etzanta dozten lekun" `ta, bai, etzanta dozten lekun , goiko Illartzuko gañeño jonak izaten zin!
`ta haraxe jon ber izaten nun! Jon `ta hartu ta karri. `Ta geo gaztai, gatxaia mango ziyon. Ardiyak jetsi hartu (...) `ta tortzen giñan biyek etxea 'ta gio gazura epela zola aixena ittten da gazta ´re, esnia epela dola ´ta
hala hura hartu ta billutzen zun harrek seittun! epel hartan aixa billu ´re itten da, mamiy hura billu, ´ta nei maten zin. Batzutan billu miño leno, kallatua balitz bezela kutxarikin, platera mordoxkat.
Ardiyak xintxo kartzen banittun.`Ta bestela berriz, billu ta gio ´re bai eskuakin hola hartu ta iña eh, zea, gazta zea, mamiya iña! `ta handik beste puxkat, `ta ni gustoaski! Ordun etzen txarrik izaten!
Dena , bale! Bai, bai. Hola ibiltzen giñan, bai.
Nor Irazu Apezetxea, Erramun
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-023
Pasartea 0:06:30 - 0:08:35 (2' 05'')
Laburpena Amak ardiei esnea kentzera bidaltzen zuen. Esnea epel zegoela hasten zen gazta egiten. Kailatua eta mamia ezberdintzen ditu.

Azienda

Transkribapena

-'Ta geo ze... eurra 'ta iatzik eta zea... animaliya mendiyan 'ta ibiltzeko 're herri lurretan 'ta izate' al zen zerbaitte sorteo 'ro paut berra 'o?
-Oan bezela, gutxiyo biño patu berra, bai.
-Patu berra...
Geina zer zen hemen ardiya 'o biorra?
-Ardiya 'ta biorra. Geoztik dia beiyak. Beiyak jarriyik zembat urte izango da ba... hogeita... ez dait ba nik hogeita... ba! Hamar bat urte 'o haundira jota 're beiyak jarri zittuztela! Ez zen leno libre.
-Len denak eiyin?
-Eiyin denak! Geo jendiri man ziyon zea... beiyak botzia. Len leno izaten 'men zila betizuk eta...
-'Ta zea.... baserritan beiyatik aparte ze... iya denin izaten al zen txerri bana 'ta...
-A bai! Txerriya bai. Jenelin itxe bakotxin zerriya hil 'ta geo zerriy haik añaitzeko txoixuk itteko ardi zarren bat 'o beste 'o zikirua 'ro holakuk. Añaitzeko!
-Ardiya 're itxe askotan izaten zen? 'O haik ya artaldik?
-Bueno... ardiya uantxeko mouan ez zen geiyo 'zango!
-Ez, e?
-Ez, tipotxo hontan.
-Biño artzai geiyo 'ta izango zin, ez?
-Biño ordun ordin ehun, ehun ardi zittun baserritarra ehun ardi zittuna... Jolin! Artalde ikarriya zen!
-Hoi biño geiyokuk ez zin?
-Keba! Ehun zittuna asko zen, san nahi nuke: "Joe horrek ardi asko 'ik!". Bai hirurogei 'ta... hola pixarka! Esneik ez zuten saltzen, itxeko gazta in beak eta... arkume batzuk saldu 'ta... Hola gutxi.
Nor Lardi Landa, Joxe Luix
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-002
Pasartea 0:16:00 - 0:17:45 (1' 45'')
Laburpena Azienda herri lurretan. Lehen gehiena ardia eta behorra izaten zen. Betizuak. Baserrian zein animalia izaten zen. Artalde handiak ez; etxerako adina.