Gerra garaia

Milizianoak baserrietan

Gerra eta gosea

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Frantxiska
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-085
Pasartea 0:47:20 - 0:49:40 (2' 20'')
Laburpena Gerra: Arritxurietan zeuden soldaduek tiro egiten zieten etxetik ateratzen zirenei. Izan ere, 7etatik aurrera ezin zen kanpoan ibili, baina baserritarrek beren lanak egin behar izaten zituzten. Oraingo gerrak ez luke bat ere zutik utziko. Gerraren ondoren, gosea. Ilarra gordeka. "Euntalako pesta". "Nolapatte gobernatze izango zun". Gaixua. Hark. Zama-otia.

Gerra, Tornolan

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Frantxiska
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-085
Pasartea 0:41:55 - 0:44:40 (2' 45'')
Laburpena Sei urte zituela etorri zen gerra. Auzoko batek eman zuen abisua tropak zetozela. Erlaitzetik botatako lehergaiak Tornolara iristen ziren. "Meta tartin ta komei". "Zizpa eerra bai". "Ttintta miño bai ona". Hark. Hika.

Transkribapena

Nor Andalurria Urrutia, Anttoni
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-084
Pasartea 0:54:00 - 0:57:00 (3' 00'')
Laburpena Gerrako kontuak: ahizpak taloa gorde zuen, baina soldaduek harrapatu egin zuten. Tolare itxita zegoen. Soldaduak zein etxetan zeuden: Etxenagusin, Matxinen mandoekin, Munuan ere uste du baietz...

Etxenagusin soldaduak

Transkribapena

Nor Andalurria Urrutia, Anttoni
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-084
Pasartea 0:53:25 - 0:54:00 (0' 35'')
Laburpena Gerra garaian, Etxenagusi soldaduz josita egon zen. Altzibarren fusilatutakoek hantxe pasatu zuten gaua. Presoak edukitzen zituzten. Etxenagusi gaur egun desagertua da. Tolareren ondoan zegoen. Anttoniren jaiotetxea zen.

Beren hegazkinak, eraso

Transkribapena

Nor Elizondo Lekuona, Domingo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-082
Pasartea 0:22:50 - 0:26:00 (3' 10'')
Laburpena Domingoren anaia Loiolako kuartelean zegoen soldadutza egiten errepublikarrek hartu zutenean. Soldadutzan frentean ibili zen anaia: beren hegazkin batek bonbardatu zituen, deskuidatuta, eta zauritu egin zen. Beste auzoko bat ere han zen. "Eskoiak eta ezkerrak esaten tzen lehen, guk ez genun enteintzen miño".

Aitaren ahaleginak semeak babesteko

Transkribapena

Nor Elizondo Lekuona, Domingo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-082
Pasartea 0:20:35 - 0:22:50 (2' 15'')
Laburpena Hemengo giyantia Goñi zen. Domingoren aitak ez zituen mandoekin batera semeak ere militarrengana bidali nahi, baina ez zekien erdaraz eta ezin zuen bere nahia eskatu. Goñik lagundu zion. Maxalengo hiru anaiak segidakoak ziren eta denei tokatu zitzaien soldaduska gerra garaian egitea. Giyantia.

Gorrietatik ihesi eta altxatuen beldur

Transkribapena

- Gerra gotzen za zu, Domingo? Zuk ordun izango zenittun...
- Bai, hamaika urte nik. Gerra akortzen naz, zea... E... Gorriyak 'o saten zen leno, ezkerrak 'o gorriyak 'o 'ta, haik San Markon zin sartuak. Gue anaiya difuntua han zen, zean... E...
Loiyolan serbitzen. 'Ta haik sartu zinin, haik hartuko zuten, gorriyak 'ta geo Maxalendikan, Olantxengo zoku hortikan jarri zeak, kañoiyak 'ta hara hasi ber zutela tiroka 'ta alde itteko denak hortik. 'Ta hortik denak alde in genun, mando 'ta behi 'ta zokor 'ta hartu 'ta zeara, Aixtiurura.
Denak. 'Ta kañoiyakin hasi zin, zimpiti zampa botzen zeara Donostiko kuartela 'ta. 'Ta geo guria 're, gue anaiya 're haikin batin atzea. Oaiñ, noaiño jon zin atzeka ez dakit. Biño, guria beti pentsatze ai 'men zen, guardiyan 'ta 're hasi 'men zen hua 're itten 'ta, "ño, nik oain alde in ber dit ba nolazpatte!
Alde in ber dit ba! Berriz 'e hota, hota pasatzeko!" 'Ta eun batin eskopeta 'ta, zapatak 'o galtzak 'ta eantzi 'ta hankutsik torri 'men zen kamiyun. Bai torri 'men zen auro! Denak utzita alde in 'men zun! 'Ta geo hemen 'e hota... Hota arrimatzia ez atrebitzen 'ta Donostiyan izaki ezauna,
ikatza hartzeko izauna 'ta han sartu. 'Ta geo haik abisatu, zeai, atta 'ta amai nola zen zea, mutilla hain itxian Donostiyan 'ta. Geo, geo presentatzeko berriz 'e hota, 'ta hota presentatu. 'Ta kastigoik ez zun izandu, beno, ez zen haren kulpa 're 'ta! Ba! Holaxe pestak kusiyak!
Nor Elizondo Lekuona, Domingo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-082
Pasartea 0:16:40 - 0:18:35 (1' 55'')
Laburpena Gerran, Loiola hartu zutenean, bere anaia han zen soldadutza egiten. Francoren aldeko soldaduek Olanditxonen (Olantxene) jarri zituzten kanoiak eta Loiola aldera botatzen hasi ziren. Anaiak ihes egitea lortu zuen Loiolatik, eta, gero, beldurra zuen berriro ere Francoren aldekoengana aurkezteko. Baina, azkenean, ez zuten zigortu. Zinpi ta zanpa. Pestak ikusiyak.

Babarrunak garrafoietan gordeta

Transkribapena

- Minan zoluak hemen badia ba! Oaiñ 'e bai. 'Ta garaiy haitan gabian horrea joten zin len osaba 'ta gue atta 'ta...
- Gordetzea?
- Gordetzea. Bai. Gerra dembuan hemen.. Bueno!
- Gorra izango zen!
- Gui iruitzen ziun zea bat, ba, gaztiak 'ta...
- Karo.
- Ez ziun...
- Kontutu 're ez ziñazten askoik ingo!
- Askoik ez. Tirua bai galanki! Tirua bai. Takun, takun! Holako tiro alu bat. Takun! Holako tirua! Tiro bat! Zeateiyan izandu ga gu. Goi harta jon, iatze lekoa 'ta ordun Galtzaberriko... Ordun hemen zentralin 'ta (...)
denak hor bizitzen zin 'ta, gue atta 'ta, osaba 'ta, denakin ni tartian haikin batin jon hor mendira 'ta San Markotik nola tirua atetzen zin, hortikan beida gu.
- Ikusi itten zen?
- Bai, ikusi itten zen. Han nola atetzen zen ikusten zen. 'Ta geo "Aber, nun lertu ber 'te 'u horrek? Nun lertu ber 'te 'u?" 'Ta Oiyartzun aldin nombatte bum!
- Haik Oiyartzunea!
- Bai, Oiyartzun aldea aitzen zin. Oiyartzunen leno bazian kriston granadak eta nun nahi, e!
- Bai.
- Zeako aurrin 'e ate bat ez al zenun izautu hor jota granada pasia? Kaben diez!
Errandonean 'ta zea hoi nola?
- Panaeiya?
- Panadeiya garai batekua.
- Bai.
- Zu kalea zuzela han ezkerreta leno ate burnizko haundi bat bazen.
- Bai.
- Oan ez dakit. Oan izan 'e pasua itxiya do. Harrek, ati harrek euki zun lengo ati harrek han granadakin jota zulua!
- Bai, e? Aiba!
- Bai. Biño gerora 're bai, e! Ati hoi geo kambituko zuten, noski.
- Bai, oain ez dut uste dakanik, behintzat.
- Bai. Ba ordun hemen dena tirua 'ta beste kontoik ez zen. Tirua!
Guk ordun babarruna... Babarruna, illarra saten da.
- Bai.
- Bestela zea tortzen zin, kentzea babarruna, hombeste zea, hombeste terrenu hura...
Haik terrenuak kontatzen zittuzten. Terrenuk kontatu 'ta terrenun konformidadia babarruna man bihar.
- A!
- 'Ta guk itten genittun hola garrafoiyak, garrafoiyak bete 'ta baatzan sartu.
- Mekauen!
- Bai. Zulo haundi bat in, baatzan sartu
'ta muturra hola pixka 't ageri dula 'o aza batzun onduan 'o... 'Ta denin holaxe sartuak eukitzen genittun. Haik listuk izango zin, biño bai gaiñekuk, 'e! Espabilatuazten zen! Berko, e! Bestela torri 'ta dena kentzen zuen, e!
- Karo.
- Dena kendu.
- Ez zizuten behiñ 'e harrapatu?
- Ez, ez. Ez.
- Karo 'ta haik erki! Kristalan zean...
- Kristalakin erki salbatzen baizin.
- Karo.
- Hondatu in izandu ziun batin zakun zolako. Zakun barrengaldian sotuan, biño hal 'e dena lizundu in zen.
Hua pena gue amak eta! Joe, lizundu dena!
- Oain 'e maten du pena, biño ordun gehiyo!
Nor Zabaleta Labandibar, Joxe
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-075
Pasartea 0:34:50 - 0:38:00 (3' 10'')
Laburpena Karrikako mendietatik, San Markotik tiroak nola ateratzen ziren ikusten zuten, eta Oiartzun aldean nonbait "bum!" lehertzen. Lur sailen arabera entregatu behar izaten zuten baserritarrek babarruna. Beraiek garrafoietan gordetzen zituzten, baratzean lurperatuta. Erregistratzera etortzen ziren.