Gobada eta labaderoak

Lixiba eta egurra

Transkribapena

Nor Pagadizabal Artola, Frantxiska
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-085
Pasartea 0:33:50 - 0:37:25 (3' 35'')
Laburpena Gobada nola egiten zen. Gaztainaren su-hautsak ez du balio lixiba egiteko, tinta baitu. Txarondoko atarian urkia zuten eta aitak senide guztientzako zurezko potoak eginarazi zituen, taloa eta esnea jateko. Ilargiari erreparatu behar zaio egurra mozteko: ilbehera eta ilberri mugetan moztu behar da. "Etzizu ihartuko hura". "Denak esku antzakoak izaki". Hark. Lixiba. Zurazkua. Kierra. Abatxak. Barrika. Kupela. Karga.

Gobada

Transkribapena

Nor Retegi Elizegi, Inaxi; Saizar Lopetegi, Lorentxa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-074
Pasartea 0:34:10 - 0:36:50 (2' 40'')
Laburpena Gobada gogoan dute. Arropa jaboiarekin beratzen jarrita. Egosita ez dute gogoan. Lehortzeko, belarretan zabaltzen zuten arropa. Gau serenoan jarrita, txuri-txuri gelditzen ziren. Euria ari bazen, ganbaran. Ganbaran uzta gordetzen zen: artoa, patata, belarra... Trasteak ere bai; dena gordetzen zen.

Arropa garbitzera, errekara

Transkribapena

Nor Retegi Elizegi, Inaxi; Saizar Lopetegi, Lorentxa
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-074
Pasartea 0:31:00 - 0:34:10 (3' 10'')
Laburpena Aranekoak arropak garbitzera errekara joaten ziren eta edateko ura Bordako iturritik ekartzen zuten. Baina ura baino gehiago, pitarra edaten zen lehen. Lehen, arropa ongi zikindu arte ez zen garbitzen. Ura ezin zen ongi kendu eta denbora gehiago behar izaten zuen lehortzeko. Garbigailua asmakizun ederra da.

Gobada

Transkribapena

- Guara ni akortzen nazelikan ez da zea, san nahi nuke, nahiko normala itten genun. Surtako hautsakin aittua, biño oso gutxi. Eta ya ni akortzen nazelikan jaboiya itten zela akortzen naz, nik... Ne itxian, bueno ni bizittu nitzan itxian enaz akortzen itten zutela, biño bestetan itten
zutela bai. Jaboiya 'ta lejiakin itten genun guk ya. Eta arropa kolozkua barriño haundi batin jartzen genun... Jakiña, arropa ez zen oan bezela eunero garbitzen, astian behiñ. Eta izaten zen oso zikiña, jakiña. Eta kolozkua jartzen genun barriño haundi batin eta beste barriño
haundi batin zuriya. Eta ordun e... Itxian onduan zen maiya, egurrezko mai bat, atzetik altuo, aurretik bajuxio, marruskatzen genunin ura betti joteko, eta han dena marruskatzen genun. Jaboitan jarri, beratzen utzi ordo batzutan eta eskuz dena aklaratutzeko prozesu hoi dena
han itten genun, itxian onduan. 'Ta zuiyai, berriz, itten geniyon urik ez genun izaten askotan itxian onduan, itxian ez zen, itxian onduan zen aska, biñon eskas nola izaten genun ura itten geniyon zuriyari lembiziko zea hora... Lembizi jartzen geniyon jaboiy ur hura kendu ahal genun
guziya eta geo berriz jaboiya 'ta lejetan jarri. Eta geo ya hoa 're dena eskuan marruskatu, askotan bihatz kaskuk larrutuk eukitzen genittun haik marruskatzen, eta geo joten giñan ya errekara. Han errekan sartu, han errekan zurrumbillo koxkor bat itten zun...
Han erdiyan harriya baita 're... Harri xabal haundi bat eoten zen, hua 're gue aiyekatikan altuo 'ta aurretik bajoxio. Eta zea... Itten genun aklaratua eta arropa txuriya pasatzen genun anilletan. Anilla hautsa izaten zen urdiña 'ta harrek itten ziyon koloria bixittu.
Eta baita 're askotan itten genun arropa txuriya gau serenutan jarri, belarretan, belar berdin gaiñin. Eta baita 're koloria txuritzen ziyon 'ta usaiya. Oan deseorante zeakin aitzen ga, suabizantikin 'ta, biñon harrek maten ziyon usai berexi bat, bai. Eta geo pues zintzilik.
'Ta zen ikusgarriya, famili haundiyak nola izaten zin, ba imaginatu zattia itxe bakotxin ikusko zenittula hamabi 'o hamalau maindire. Ben almuadakin, barrengo arropa zuriya ibiltzen zen ya sateko erabat, beste halako pilla bat eta arropa kolozkua dena eun batin.
Eta jenealin izaten zen baratzeko muntun, eztakak eta alambrik sartuak. 'Ta metruk eta nik goaran izena akortzen naz pues hori, saten genula: "Ui, holako baserritan ikusi al 'zu ze goara don?" Klaro, gehiyenetan eoten zen.
Egunero garbittu ezkio kantidade ttikiyuok eongo zin, biñon nola astian egun bat izaten zen hartako, metroka arropak sekatzen.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-038
Pasartea 0:35:05 - 0:39:00 (3' 55'')
Laburpena "Guara" (gobada): astean behin garbitzen zen arropa eta oso zikina egoten zen; asko marruskatu behar zen. Lehendabizi, egurrezko mahai batean, eta, gero, errekan. Arropa txuria 'gau serenoan' jartzen zuten -oskarbian-. Familia handiak zirenez, zintzilik jartzean, ikusgarria gelditzen zen.

Transkribapena

Nor Sagardia Olano, Maitxo
Lehentasuna 3
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-031
Pasartea 0:07:20 - 0:11:30 (4' 10'')
Laburpena Kaleko batzuk, labaderoa gertuago bazuten ere, Auztira joaten ziren arropa garbitzera. Senideen berri eman digu.

Baserritik kalera, mira

Transkribapena

- Ta mira iñ al zenun?
- Hoixe! Mira ingo e'nun ba? Han? Ez argirik, argirik ez zen e! Nere itxian, baserriya hartan... 'ta askotan, han inguru hartan ez zen izango, garaiy haitan. Kinkiya, kinkiyakin ibiltzen giñan,
'ta urik eta... zeara zelaira... esto, joten giñan itturrira urruti bastante, joten giñan baldikin uran billa. Hoixe, beitu e! Sei urtekin oain dakat goguan nola joten giñan. 'Ta arropak garbitzea... geo arropak bai aittu: gure amak eta bazuten,
kuela saten ziyoten hola barrika ondua balitz bezela 'o kupela ondua balitz bezela hola, eta han jartzen zittuten lixiban 'ta eunetan eukitzen zittuzten, zea, arropak beratzen, geo garbitzeko. Hori akortzen naz.
- 'Ta geo hemen ez, Ollokinin?
- Hemen ez. Hemen ura bazen. Hemen ura bazen miño hala 'ta guzti... geo ura freskua nahi genunin hemen bai, zea, Auztiko erreka amakin bat jonak, joten giñan. Eta zea, Estankoko hor...
Nor Sagardia Olano, Maitxo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-031
Pasartea 0:06:00 - 0:07:20 (1' 20'')
Laburpena Mira egin zuen baserritik kalera. Baserrian ez zuten ez argirik ez urik. Kinkilarekin ibiltzen ziren eta ura iturritik ekartzen zuten. Gogoan ditu kuela eta lixiba. Ollokinen ura bazuten, baina hala ere, ur freskoaren bila Auztiko errekara joaten ziren.

Arropak, txuri

Transkribapena

- 'Ta ur beruakin 'ta ez zen garbitzen beste modu batea arropa?
- Arropa bai. Arropa itten genun itxian aklaratu ezikan dena. Bai. Itxian balde zabal haundi batzuk genittun, eta ordun kolozkua 'ta txuriya aparte, eta gaiñeko...
Aklaratu bittarti hoi dena itxian itten genun. Geo... Genittun, e... Itxian onduan egurrez intako maiki batzuk eta ordun jaboiyakin eta askotan, klaro, lejia 're jaboiyakin batin jartzen geniyon, jaboiya biño len 'e baita 're dembo gutxiyan ni akortzen naz, biñon...
Surtako hautsakin 'e jartzen genun zea, arropa. Txuriya... Koloria pixka 't joten ziyon, biñon bagenun hartako 're beste sistema, geo itten genittun e... Belarretan jarri, arropa txuriya, eta harrigarriya da, biño oso txuriya gelditzen da.
'Ta... Oan suabizantia ibiltzen dugu, biñon ordun 're oso usai goxua gelditzen ziyon gauan utzi belarretan 'ta. Bai.
- Noizpatte kontatu izandu zu norbattek...
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-029
Pasartea 0:15:20 - 0:16:50 (1' 30'')
Laburpena Arropa etxean garbitzen zuten eta errekan aklaratu. Bera jaboiarekin aritzen zen, baina gogoan du surtako hautsarekin ere aritzen zirela. Gauean belarretan zabaltzen zuten arropa eta txuri-txuria gelditzen zen.

Pinto erreka

Transkribapena

- Jateko 'ta jana itteko 'ta. Geo arropak garbitzea joten giñan Peluko errekara. Pintoko erreka bezela izautzen dena. Pintoko erreka hoi Gurutzetikan hasitzen zen, sortzen zen, erreka ttiki bat,
eta beste erreka ttiki bat oan esan zattuten Xixtiyoko haixtiyan guk ura kartzen genun itturriyak. Lembizikuk haik hartzen zittun. 'Ta geo erreka hoi da, oan saten yote Urkabe erreka, biño... Ez da Urkabe erreka, hoi da,
Pintoko erreka 'ta Peluko erreka bezela izautzen duguna. Uan Auztiko rebueltan barrena, e... Ibarrea atetzen dena. Ni lengun harrittu in nitzan Hitzan entzun nunin Urkabeko erreka zela, 'ta san nun: "Jesus, hoi aspaldiko erreka zarra da! Eta izen hortaz ez da izautzen",
biño bueno, hori beste konto bat da. Eta arropak garbitzea joten giñan Peluko errekara 'ta sartzen giñan uretan. Han itxeko gizasemik harri haundi bat, e... Jarriya izaten ziguten, xabal bat, zea, zurrumbillo ttiki bat itten zun lekuan,
gu sartzen giñan errekan 'ta han aklaratu itten genun arropa. Itxetikan ya jaboitu 'ta dena pronto eamanta. Eta behiyak eatea 're hara eamaten genittun. Udara 'ta negu. Eta... Baldin bazen hotza 'ta baldin bazen... E...
Bueno, beruakin ez ziyoten hombesteaiñoko kalteik itten, biño... Zembaitan behiyak hormetan izin jonikan ibiltzen zin.
- Bai, e?
- Bai. Bire luzia! Bai. Jon 'ta torri igual izango zin... Ba! Zortzirehun bat metro bai! 'O gehiyo igual, igual kilometro bat! Eta Xixtiyoko txabara itturriya billa joteko 're... Xabalin zen, biñon, beste hombeste igual.
Eta egunin esan zattuten bezela, guk, bi bizitzatakuk, asko aldiz jon ber izaten genun hara. Bai.
- 'Ta erropa neguan 're...
- Bai, bai, bai.
- Hankak sartuta?
- Bai, bai, bai, bai. Berdiñ, berdiñ, berdiñ. Gutxitan izaten genun... Gaiña gu guenak 'e...
Klaro, animaliyan... Animaliyak ematen zigutenetikan, diro sarrera izaten genun, eta askotan nahiyo izaten genun itxian ondoko aska behiyari eaten utzi, 'ta gu arropak garbitzea beko errekara jon, bai. Bai, bai. Eta hantxe, 'ta gaiña...
Ez genun izaten babesteko ezer ez, ez polainik, ez ezer 'e. Eta... Biñon... Bai, denea ohittu itten da! Ohittu itten da, horaxe ikusi genun! Ordun ez genekigun beste arraxtasunikan bazonikan. Hora itten ikusi genittun gen aurrekuk eta guk hora in genun.
Geo... Jarri zinin ura 'ta hoi, geo bai, ikusi genittun berrikuntza hoik, biñon bittarti hartan pos horaxe zen, 'ta hora.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-029
Pasartea 0:11:50 - 0:15:20 (3' 30'')
Laburpena Arropak garbitzera Peluko errekara, Pintoko errekara, joaten ziren. Arropak garbitzeko hankak errekan sartu behar izaten zituzten, baita neguan ere. Behiak ere errekara eramaten zituzten edatera.

Labaderoa

Transkribapena

- Aztu in nau galdetzia. Labaderu... Lengun eondu nitzan labaderuiai beira, beko plazan.
- Beko labadei...
- Bai. ' Ta daka, hau labaderua baldin bada, daka hemen aska hoi, ez?
- Aska.
- Aska. 'Ta geo...
- 'Ta lau kantoitan kampoa harri batzuek.
- Bai.
- 'Ta jendia itten zen uretan sartu, o, ez! Sartu gabe itteko bazun bazterretik zea. 'Ta handik hartu 'ta harri haitan garbittu 'ta erdiyan astindu.
Harrek, horrek, horrek eta horrek denak botatzen ai badia zikiña 'ta ura ustez korrittuagatik ez da zeatzen 'ta, ura zikiña askotan! ' Ta gue amak ez baizun nahi 'zaten ur zikiñakin garbittu!
- Karo!
- Itturriya ereki 'ta dembo gehiyo ber zun, biño itxian.
- 'Ta ordun, harriyak zozten, askatik kampoko ayeka?
- Bai. Ez al za errepetu?
- Bai. Biño uste nun, diskuttuta alrebes jarriyak zittuztela!
- Bazterrian... Beno, hau da zea. 'Ta erdiyan hoi, horren zea bezela eta... Erdiyan geo ixkiñetan du... Nola esango nuke... Honea, kampoa zea bat, harri bat.
Aber, hola arropa garbitzeko 'ta bazterrian zean bazterrian hola tokiya.
- Bai.
- ' Ta kampu hartatik ura hartu 'ta garbittu. 'Ta ura kentzen dena beste ayekatik joten da 'ta norbea ez da bustitzen.
- Hoi da. Biñon, garbitzen ai zena, pertsona jarko zen kampoko ayekatik.
- Kampoko... Klaro! Kampoko ayekatik...
- Harriya izango zen...
- Harriya, aska ez, askatik kampoa! Zikiña joteko!
- A! A! Bai, bai, bai. Karo, karo karo.
- 'Ta geo barrenian, ura tortzen zen, biño... Hola.
Nor Bikandi Aristizabal, Maitxo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-020
Pasartea 0:43:20 - 0:45:15 (1' 55'')
Laburpena Labaderoa nolakoa zen eta nola garbitzen zuten han arropa. Ura ahal zen gutxiena zikintzeko moduan antolatuta zegoen tokia.

Arropa garbitzen

Transkribapena

- Beno, lata erra maten ai naz, e!
- Ez, ez. Lasai! Zu gustora al zaude?
- Ez dakit ba, ze san!
- Nik galdetuko zattut! Ai naz ni galdezka!
- Bai, ai za biño...
- Nik jakin nahi nun, erropak nola garbitzen zenittuzten!
- Guk sukaldian. Fregaderan. Batzutan joten giñan zeara... Nola da?
- Labaderoa?
- Altziberko 'ta erreka hoi nola, Altzibertik Errentira joten dena? Pues horrea betti. Posta 'ro...
Han bian ez dakit nola saten ziyoten. Han zea bazen, beno, oaiñ ez dakit nola esan. Iturriozko birian zen sagardoteiya, 'ro sagardo fabrika 'ro... 'Ta handik joteko ez dakit zer zela 'ta, istoriyak.
- Biño behintzat...
- Batzutan arropa garbitzea 're hara joten giñan.
- 'Ta hor beko plazan din labaderu hoik ez al zin garai hartan?
- Bai. Nik hoik beti izautu 'ttut hor. Biño konserbatu iñ 'ttuzte kendu gabe. 'Ta labadoria 're bai. Arreglatu 'ro zeatu 'ta. Biño hora nik han izautu nun.
- 'Ta ez ziñazten hara joten?
- Joten giñan, biño, launtzat zen tokiya. 'Ta ura gutxi korritzen bau denak han ur zikiña juntatzen da, 'ta irriyoa jon ezkeo berriz, zikiña urak eamate 'u.
- Karo.
-'Ta arropa ongiyo garbittu. 'Ta bestela itxian ura genun itxian. Denbo batin toki askotan ez zen urik, biño guk ura bagenun.
- A bai, e? Zuek bazenuten ordun? Bentaja erra bai!
- Bai. 'Ta batenak eta bestinak eta ahal zen bezela, pues arropa garbittu, pilla haundiya itteko 're bakizu, maiz garbittu berko Hainbeste launek. Ez zen han xobra askoik izango.
- Biño hoi eunero 'ta itten zenuten? Eunero 'ta garbitzen zenuten?
- Arropa?
- Astian askotan 'o? Oan bezela?
- Zikintzen zenian 'o. Ahal zen bezela garbittu. Ez batzuk bezala... geo saten zuten maindirik eta juntatu 'ta gobara ittea. 'Ta hura iosi 'ta itten zuten, biño, gue itxian ez.
- 'Ta zuk ikusi izandu 'zu, nola san 'zu? Gobara?
- Gobara saten zuten. Eta zeak, barrikak bezela... Aittu izandu 'ut nola saten ziyoten 'ta halako uan ez dakit ze jarri 'ta, ura berua bota 'ta, betik zirrittotatik atera 'ta ez dakit nola in 'ta. Biño gue itxian ez, gue itxian itturriya ereki 'ta han.
- 'Ta jaboiya 'ro ze biltzen zenuten?
- Jaboiya. Jabon Txinbo.
- Raka raka raka harrekin.
Nor Bikandi Aristizabal, Maitxo
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-020
Pasartea 0:36:15 - 0:39:15 (3' 00'')
Laburpena Arropa garbitzera errekara joaten ziren, labaderoa jendez betea egoten zelako eta ura agudo zikintzen zelako. Beraiek bazuten ur-korrontea etxean, eta arraskan garbitzen zuten arropa. Gobada egiten zen, baina beraiek ez zuten egiten.