Kanpoko lantegiak

Oiartzunduk kanpokoak; Errenteria-Orereta, Donostia...

Luzuriaga

Transkribapena

Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-064
Pasartea 0:24:40 - 0:27:20 (2' 40'')
Laburpena 1960an, 3.000 langile zituen Luzuriagak. Makinak sartu zirenean, langileak kanpora. Land Rover-aren motorra egiteko minutu bat pasatzen zen. Makina berriekin, 43 segundoan bost motor egiten ziren. Gero itxi egin zen eta Lasartera joan ziren. Nafar asko etorri zen Pasaiara ikastera. Zalantza zuten lantegia edo baserria eta Manuelek esaten zien hobe zutela lantegia. Gero esan izan zioten fabrikan hobeto zeudela.

Baserritik lantegira

Transkribapena

Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-064
Pasartea 0:15:40 - 0:18:25 (2' 45'')
Laburpena Manuel arotza da. Laneran ikasi zuen arotz. Soldaduskaren ondoren, San Pedroko astilleroeta joan zen. Barkuan arotza behar zela-eta joan zen, baina itsasoan mareatu egiten zen. Gero hasi zen Luzuriagan.

Baserritik kanpo, lan gutxi

Transkribapena

- 'Ta zuek esnia ze itten zenuten, honea karri?
- Bai, hok hartze zittuzten esniak. Bai, baserri guzitakuk, bajatzen zin honea 'ro hara, dena. Ordun etxeko azinda 're esniakin 'ta... Ordun ez zen zeaik,
kalea jon 'ta kobratzeko dirua izaten. Oain denak kobratze 'ute zerbaitt miño... Ez zarrak eta ez gaztiak; lanteiya ez bazen... 'Ta lanteiyan 'de, garaia haitan, jendia... lan gutxiyo baizen. Negu partin, piñu aldatzen 'o mendiyan 'ta geo hasi zin Ventasko fabrika hoik itten 'ta
hasi zinin, ordun hasi zen jendia dena alde guzita.
- Ordun mina 'ta...
- Mina.
- Mina, Mokozorrotz hoi zen?
- Hik 'e soldauxka minan in yun. Soldauxka jun berrin, minan.
- Ez, hau soldauxkatik libratu yun, miño...
- Miño minara jon yun.
- Minan ibilli han.
- Ni e'nin minan ibilli.
- Hi ez al yitzan minan ibilli?
- Soldau ez.
- Soldao ez, bestela.
- (Luze) difuntua ibilli yun ba!
- Bai.
- Luzia bai.
- A! Miño hi ez al yitzan minan?
- Ez, ez, ni ez. Ni minan ibilli niyun miño soldau e'nola. Bestela lanea jon 'ta.
- A! Bestela.
- San Narcison 'o.
- Hau San Narcison aittu yun lendabiziko.
- Arditturrin, beste, hamairu hillate in nizkin.
- Horrea jon yun bai.
- Geo Arditturrira handikan? Miño soldauxkatik libratzetikan ez, bestela? Lanteira?
- Ordun asko jon zian bai, soldauxka.
- Miño (Luze) difuntua soldauxkara ez jutetikan minara jon yun?
- Hoixe hala in zela. Gue Alejandro 'ta zeiñ ez! (Baxerri) 'ta, (Izabe) 'ta...
- Hoik denak.
- Hoik denak hala ttuk.
- 'Ta geo in ttuken, zea, minak ez zula responditzen 'ta komei 'ta soldau geo. Bonaixtako Joxe Martin, haik in ttun minan hasi eta geo ez, soldauxka in ber zula,
'ta sei hillate geo zea in zittin harrek e, Afrikan harrek. Joxe Martinek. Bai, bai.
- Porque allí no había... que no respondía.
- Soldao in ber zela, Arditturrik ez zula... Bi urte lenoztikan 'o hasiya
baldin bazen harrek baliyo zin, miño bestela ez. Eta hor intako zea, denbua balitu zioken Joxe Martinei 're miño sei hillaete Afrikan.
- Bai, geo kendu in zuten bai. Nik hoi aitzia dakat, geo kendu in zutela.
- Ni akortzen nazena Joxe Martin, 'ta hoi ni miño urte bete da, urte bete zarragua da 'ta harrek sei hillate han in zittun zean... Arkalen puska 't in zun miño geo Afrikan.
- Afrika eaman zuten e?
- Afrika eaman zuten, 'ta han. Sei hillate han.
- Sorteua hara tokatuko zioken 'ta geo.
- Bai, bai, dudik gabe.
- 'Ta mina saten zutenin, Mokozorrotz 'o hortan lanin aittuk zazte zuek?
- Ez, ez, Arditturrin.
- 'Ta Mokozorrotzeku hoik izautu zenittuzten zuek?
- Ez, hoi lenotik zen. Lenotik aittu zen hoi.
- Bai, hoi leno geldittua zen.
- Geo itxi... Geo ya hor urakin bete 'ta in zen 'ta utzi in zuten.
- Bai, mina bai, miño hor geo, San Narcison seitze yun...
- Bai, hor aittu ttun geo, tunela hoik ustu genizkin denak guk minako zea hoik, hainbeste (...) itxian 'ta.
- El año sesentan zuek hor ai ziñazten.
- Bai, bai, bombeuk eta jarri 'ta denak...
- Galeiak hustu?
- Galeiak hustu.
- Ni sesentan hor aittu bainitzan lanin, zean, ieltserotzan aittu niyun ni han Extanixek bialita. Zean, ez al dakik? San Narcison, San Narcison aittu niyun ni. 'Ta zuek ordun han ai ziñazten.
- Bai, mineala aproxten leno aittuk. Leno botatako basurak eta txarra hua aproxten, makinaiya jarrita... Makinak ondo jarriyak zien, ezpatua ate genun 'ta blenda 're bai 'ta... Ez dakit ze urte in genittun guk hor (Luzia 'ta denak elkarrekin han).
'Ta geo mateilak ahittu in zin 'ta Arditturrira jon ber genula. 'Ta Arditturrin hamairu hillaete in nittun nik eta geo handik besteta ate giñan 'ta...
- Hoik kompañi berana yun ez?
- Bai, dena.
- Asturiana de Minas.
- A, dena beana zen?
- Dena.
- Compañía Asturiana 'o zer zen?
Nor Galdos Arbide, Faustino; Galdos Arbide, Juanito; Aranburu Lekuona, Tiburtzio; Mitxelena Aranguren, Santos
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-061
Pasartea 0:14:30 - 0:18:40 (4' 10'')
Laburpena Lehen ez zegoen hainbeste lantegi eta baserritik atera behar izaten zen dirua, esnetik batez ere. Meategietan ere aritzen ziren batzuk. Tiburtzio, esaterako, Arditurrin aritua da eta baita San Narzison ere. Hika.

Paper fabrika

Transkribapena

Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-059
Pasartea 0:39:20 - 0:43:00 (3' 40'')
Laburpena

Enrike urte askoan aritu da Errenteriako paper fabrikan lanean. Oraindik haurra zela hasi, eta erretiratu zen arte. Erreforma handien lekuko izan da; kanpora joan behar izan zuten makina berriak ezagutzera.

Haur langileak

Transkribapena

- Altatzeko 'ta zea 'ta. Erdaraz dena, bakizu. Hola. Han hamaika urte arte 'ta geo itxea torri 'ta hamabost urtetan fabrikan hasi nitzan. Hamabost urtekin hasi nitzan fabrikan. Papelean. Han 'e banun osaba bat enkargatua zona, Errentikua, Uranga, 'ta zen.. Beno osaba,
harren andria zen gue aman izeba. Gue aman izeba 'ta guk 'e osaba saten geniyon. 'Ta harren bitartez hamasei urte arte ez zen libre gau txandan 'ta lana ittia, ben reglamentua hala zen, biño ni osaba harren bitartez lentxio hasi nitzan. 'Ta hola.
- Joe, hala 're ze gazteik, e?
- Bai.
- Oain bial 'zazu hamabost urtekin!
- Arreban bizikletakin. Arreba zarrenak bazun bizikleta 'ta harenakin. Harrekin.
- Len emakumik asko ibiltzen zin bizikletan.
- Ui, ahal zunak.
- Zunak klaro!
- Ahal zunak. Maraiko zeaiy eosiya. Nola zun izena Maraiko gizonak?
- Juan Luix.
- Handik Maraitik eosiya zen bizikleta. Esnikin biltzen zen, esneketan 'ta beti sosa pixka 't 'o, trampa pixka 't ingo zun ura pixka 't botata 'ro komei 'ta harrek bizikletantzat aurretu in zun 'ta amak eosi. Hola bai, emakumia! Ordun 'e...
- 'Ta zu harren bizikletan joten baziñan, geo hua nola joten zen?
- E?
- Esniakin.
- Hua oiñez astuakin. Harrek ez zun ber izaten bizikletik ordun.
- 'Ta bizikletan hara.
- Lendaiziko gau txandakin hasi nitzan, oiñez. 'Ta Larralpakua... Larraldapa bakizu non den baserriya, ez? Kamiyun bazterrin.
- Bai.
- Horko gizonak han itten zun lana 'ta horren errelebun tokatu nitzan 'ta horrekin. Ne amak nahiyo izaten zun bizikletan jotia biño horrekin oiñez jotia. 'Ta lendaiziko eunin 'ta geo hola jon giñan, biño geo ni ne moun, bizikletakin. Bizikleta argiyik gabe, linternakin 'ta...
Geo noizpatte han kontrabandun biltzen zena bazen papeleran bat, irundarra, 'ta harrek karri zin argiya, paola 'ta dinamua 'ta...
- Bizikletantzat?
- Geo bizikletan jarri 'ta jo, ze orgullua! Bizikleta argiyakin.
- Kriston lujua.
- Hola, geo ya aurretu nun zerbatte dirua 'ro 'ta beste biziketa bat eosi nun 'ta ahal zen bezela.
- Bizikletan asko ibilliya za zu, e?
Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-057
Pasartea 0:45:30 - 0:47:50 (2' 20'')
Laburpena Enrike 15 urterekin hasi zen lanean, Errenteriako paper fabrikan. 16 urtera arte ez zen libre gaueko txandan lan egitea, baina osabaren bitartez lortu zuen lanean hastea. Arrebaren bizikletan joaten zen. Lehendabiziko sosekin argia jarri zion bizikletari. Hura bai luxua!

Soldaduska, Leongo meategietan

Transkribapena

- Geo soldaduxka nik Leonen in nun, minatan. Hemen batzuk Arditturrin itten zuten, biño gu Leonea jon giñan.
- 'Ta nolatan, ez zanakan aukerik hemen itteko?
- Bai. 'Ta ez nun pentsatzen nik holakoik eta gue attak gaiña ez zun nahi izaten. "Mote mote zea 'ta..." hola 'ta. Harek 'e... Bakizu, soldauska jon biño lau hillaete lenoztik jon ber 'zaten zen mina 'ta lenoztik jonak zin... Zuk ez 'ttuzu izautuko, jakiña, oaiñ difunto...
Delfino Gartxitenekua, Inazio Etxebeste, Altzermo, Bordako... Zulatxipibordako Julien 'ta zortzi laun zin hara jonak. 'Ta hoi zen, iturrioz bat ieltxerotza ittea hara jonak zinak, herriy horta lanea (Toreno de Sil) hoi da Ponferradatik hogeita hiru kilometroa. Eta hoik hara jon zin Franco
garaiyin eta Franco honea tortzen zinin, politiko pixka 't zena kartzela sartzen zuten.
- Karo.
- Franco honea tortzen zen eun batzuk pasatzea 'ta horrengatik. Ez bazattu importik komeni bada hizketan hok esango 'ttut kontuk, ez?
- Bai, bai, bai, bai.
- Ez du importantziyik.
- Neatik bai.
- Eta hoik kartzela sartzen zittuzten eta horrengatik eta. Geo hoik zuten anai bat lenoztik hara jona hango trena 'ta jartzeko 'ta trenbirik eta jartzeko 'ta hola 'ta geo anaiy hoik urtiak iñ zittuzten ben andriakin 'ta...
- Biño han ezkondua zen hora, ez?
- Bai, Pedro bai. Hangua zun andria. Eta hain bitartez, hain kompaiñiya... Aduana zen gue nausiya, bizkaitarra, minak zittuna 'ta harrek obra batzuk in nahi 'ta harek eaman zittun kuadrilla bat Iturrioztikan.
- Igeltseruk?
- Han obran eta aitzeko. Geo haik guri "Zuzte hara, arront ongi eongo zazte, zuzte hara, zuzte hara!" 'Ta Bordazpiko Joxe 'ro harrek inondik 'e jon nahi zun 'ta hara jon giñan.
Hogeita hamar hillaete han pasa, soldauskan. 'Ta hemendik asko zen garaiy hartan mutillak Arditturrin iñak zinak. 'Ta hola zen.
- Bai, urti haitan bai.
- Biño hara pasik 'e, jonik 'e ez dakat urrikiyik. Beti erdaraz 'ta trebatu 'ta zea 'ta beti hemendik ate gabik.
Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-057
Pasartea 0:30:30 - 0:32:50 (2' 20'')
Laburpena Enrikek Leongo meategietan egin zuen soldaduska. Oiartzuar batzuk joanak ziren aurretik, Francoren garaian. Han ikasi zuen erdaraz.

Lantegiko razionamendua

Transkribapena

- Biño, txandaka aitzen giñan, e! Batzuk ale batzuk 'ta bestik bestia.
- Gu, zea... nakila nik, zembat, zer zen... Pentsa 'zu ze kartzen zun goseti hartan. Azak, zea, jendiri mateko. Razionamendua karri 'ta razionatua azak berde berdik.
Mekauenlaletxe! 'Ta listiña kajetan jartzen aitzen giñan 'ta zembat zen. Emakumik gehiyo zin gizasemia biño. Aza berdik! Joe! Errenteitik ate 'ta itxea ordun kartzen nittun bizikletan, bizikle... Kartzen nittun. Geo moniato 're bai. Joe, bestia! Moniato!
- Hoi ez nittun nik izautu han. Moniato 'ta Aza (...)
- Ez al zenun izautu moniato? Joe! Nik zue lengusua, Lutxi, zen guekin aitzen zena eta (...) Etxeberrikua. 'Ta harren partik eta hain itxea jun 'ta hain moniatuk eta denak karri 'ta. Gosia! Mekauenlaletxe! Ordun pasa genittun guk errak!
- (...)
- Moniato hoi patata bezela erre 'ta...
- Gozuagua, ezta?
- Gozua. Pata erria jan ez dun jendia 're. Labian jarri taka 'ta labiak kriston berua iukitzen zuten 'ta guk burniyan gaiñin jarri 'ta istanteko erria patata! Patata erria jan.
- Ogiya falta.
- Bai. Biño patata erria jateko 're zokoa jon 'ta jan ber zen, ikusten bazizuten!
- Biño oaingo jana biño garbiyo!
- Hoixe!
- Patata erria 'ta oain jaten duguna ez dakigu!
- Hoi bai. Gehiyo bai, biño...
- Haik naturalo dia, zin!
- (...)
- Gaiña askotan izango zuten harra barruan, ezta?
- Rellenuk.
- Betiak, patata betiak!
- Patata betia!
- Bai, ordun harrak eta ez zin beituko, dena barrena! Haik 'e goxuak!
Nor Arbelaitz Sarasola, Rufino
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-039
Pasartea 0:26:40 - 0:28:30 (1' 50'')
Laburpena Errenteriako Esmalterian lanean ari zela, langileei razionamendua ematen zieten. Aza eta moniatoaz gogoratzen da Rufino. Lantegian, gordean, patata errea jaten zutela ere gogoan du.

Transkribapena

Nor Arbelaitz Sarasola, Rufino
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-039
Pasartea 0:26:00 - 0:26:40 (0' 40'')
Laburpena Lantegi handia zen Errenteriako Esmalteria. Langile asko zituen. 110 emakume eta 90 gizaseme, dio Rufinok. Emakumeentzat lan gogorragoa izaten zela dio Joakina bere emazteak, bertan lanean aritua baita.