Herrira saltzera, erostera

Neurriak

Zer jan, huraxe eman

Transkribapena

Nor Oiartzabal Etxeberria, Inaxi; Iñarra Lizaratzu, Manuel
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-064
Pasartea 0:10:40 - 0:14:00 (3' 20'')
Laburpena Aguazilak baserritarrak zaintzen aritzen ziren; esneari ura botatzea galarazita zegoen. Ur pixka bat botaz gero ez da nabaritzen. Haurrentzat ere ura botatzen zitzaion behi-esneari; bestela, lodiegia izaten zen. Behi guztiek ez dute esne berdina ematen. Lehen, behi zuriak ziren hemen; esne lodiagoa izaten zuten. Uztarrian dabilen behiak ere ez du esnea hain goxoa izaten. Animaliari zer eman jateko, halaxeko haragia: txerriari ogi asko emanda, gizen gehiegi; giñarra ateratzeko, artoa edo ezkurra. Atak haragia belaka. Oiloari artoa ez bazaio ematen, arrautzak txuriagoak. Bazenekizun.

Apaizei errespetua

Transkribapena

- Ez behin ezkondu ezkio ez nitzan...
- 'Ta ze joten ziñan astuakin 'o?
- E?
- Astuakin.
- Astuakin?
- Astuakin.
- Bai.
- 'Ta han zea zen, ez?
- (...) maldatan gotti betti elurra zenin 'ta!
- Estrata 'ro herri biria 'o zerbatte bazen...
- Estrata, txarra gaiña. Ze bire! Jesus! Arron txarra.
- Biño ez zen... Biria nondikan zen? Ez zen uaiñ bezela pista den bezela. Ez al zen zea, Olalde aldea...
- Ez, hoi lenuokua.
- Hoi herri biria.
- Gu behiñ 'e ez giñen handik ibilli. Beno, behiñ 'o behoñ pasa bai, biño gaiñekun biria beti oain den bezela.
- A!
- Oan, biria txarra, txarra, e? Bueno!
- Ni behin akortzen naz...
- Amakiña bier lohitan belauniko jarriya! Don Jose Luis zeakin, Pazkuzkukin tortzen zen Garizuman. Eta harrek... Axeiya Manolo, zeakin...
- Monagillo 'o?
- Monagillo. 'Ta biyek tortzen zin beti. 'Ta zintzerriya. Astua aurrea biali 'ta lohitan belauniko zea, haik pasa arte. Hola.
- Estrata gaizki zen ordun.
- Holoko zeik. Biño haik 'e sufritzen zuten ordun, e? Hala ibiltzia ba al dakizu zuk zer zen?
- 'Ta hoi...
- Goizin tortzen zin e, goizin goiz.
- Eta hoi noiz itten zuten? Pazko eunin?
- Bai. Pazko... Zea, Gaizuman.
- Urtian behiñeko zea hoi.
- Tortzen zin itxian joten ez zinak, attona guria 're larogeita hamalau urtekin hil zen, attan osaba genun guk itxian. Atta... Béak familiyik ez, osabak eta, 'ta zuten gue atta hartua. Behintzat.
- A!
- Eta harena urtian beti bi biaje, hiru iual ingo zittun, zea, Don Jose Luisek beti.
- Eta harrekin zea ittin, in ber zen belauniko jarri?
- Belauniko zea
- Birian baldin bazon 'ta jotzen zuten 'ta belauniko...
- Ordun belauniko jarri ber.
- Txapela kendu. Txapelakin ibiltzen giñan.
- Nik ez nun txapelik izaten, biño.
- Haiyek, gizasemik bai. 'Ta iozein lekutan zu bazuzten 'ta apaiz bat ikusten baldin bazen heldu zela harek pasaeran beti txapelan saludatu. Bai. Zea haundiya zen.
- Hola.
- Errespeto gaitza. 'Ta beorika hitz ein beti apaizai 'ta...
Nor Irastortza Gaztelumendi, Maitxo; Lekuona Artsuaga, Enrike
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-057
Pasartea 0:14:50 - 0:17:25 (2' 35'')
Laburpena Maitxo esneketara joaten zen astoarekin. Askotan belauniko jarri behar izaten zuen. Makina bat aldiz belauniko jarria da, apaiza pasatu bitartean. Elizara joan ezin zutenei jauna ematen ibiltzen ziren apaizak. Enrike: errespetua apaizari, txapela kendu, berorika...

Esneketan aldaketak

Transkribapena

- Eta esniakin, esnia... Kalea? 'o...
- Esnia... Esniakin, e... Gehiyena, baserri gehiyenekuk beák esnia saltzen zuten direto. Eta han guen auzuan, ingurun esan nahi nuke, Ameztoi inguruko baserriyak
hola alde batea 'ta zean doztenak, ingurun doztenak, hamabostetikan hamarrek itxetik saltzen zuten esnia. Eta... Joten zin pes hori, bihorra zuna bihorrakin, ne ama bihorrakin joten zen, bihor beltz eder batekin. Txata, geo 're ni harren gaiñin ibiltzen nitzan.
Eta... Bueno gaiñin, geo kontatuko zattut ze itten nun. Eta... E... Bihorrakin 'o astuakin, asko zutenak bi astokin igual! Guen Austiñenekua adibidez, harrek, harrek eamaten zun bi asto haunditan. 'Ta joten zen e... Arraura, topoa.
Arraun utzitzen zittun astuak eta marmitak hartu topun 'ta Donostira. Eta gehiyo 're bai, han zea inguru hartatikan. Len san zattutena, hamabost itxetikan, hamarrek beák saltzen zuten esnia. Biñon, geo hoi pixkaka pixkaka galtzen joten zen,
han itxeko gaztiak ezkondu 'ta itten zinin, 'ta ordun ya haundiyoko batei ematen ziyon esnia. Guk eamaten genun Bordaxarrea. Alkizako famili bat hor bizitzen zen eta guk hairi eamaten geniyon.
E... Geo beste bizitzakuk hasi zin, Galdosenai Xixtiyoko kruzea atetzen. Eta... Biñon, e... Gaztia zen bittarte, 'ta jende asko zen bittarte, norbeak saltzen zun itxetikan esnia, direto bea jonta, e...
Ne ama Errentira joten zen, harre hua ordun bihorrakin Errentiño joten zen. Donostira joten zinak gehiyenak, Donostira joten zinak gehiyenak Arraun gelditzen zin, topua hartu 'ta Donostira joteko. Eta geo ya ondorin seittu zutenak, e...
Ya joten zin bihorra 'ta karrukin, 'o astua 'ta karrukin 'o, 'ta geo ya hasi zin lembiziko kamioneta koxkorrak eta. Eta ordun ya haikin len astuakin joten zena kamio hartan igual jongo zin bi emakume 'ro kamioi jabi harrekin ben esnia saltzea.
'Ta geo ya azkenea, esan nahi nuke, urtiak aurrea jon ahala, baserri gehiyenekuk ya haundiyaguri ematen ziyon. Han inguru hartan askok ematen ziyoten Galdosenai. Galdosen Juanitoi, tabernakuri.
Eta biñon, ne zean ne izaueran eta lembiziko urte hoitan 'ta, itxian be itxe bakotxetikan esneketa. Huraxe zen dirua, e... Baserriko diro sarrera hura zen. Eta geo, pes hori, len kontatu zattuten bezela, fruta baldin bazon frutakin, berdurakin, e...
Geo... Beste diro sarrera zen animaliyana. Animaliyan umik.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-028
Pasartea 0:47:55 - 0:51:40 (3' 45'')
Laburpena Esneketa: baserri gehienetakoek etxetik zuzenean saltzen zuten esnea. Astoarekin, behorrarekin... ahal zen moduan. Batzuek, Oiartzunen; besteek, Errenterian; askok, Donostian... Gerora aldatzen joan zen: etxeko gazteak ezkondu eta baserritik joaten hasi zirenean, esku gutxiago izaki, esnea banatzaile handiagoei ematen hasi ziren.

Transkribapena

Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 2
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-028
Pasartea 0:45:15 - 0:47:55 (2' 40'')
Laburpena Lehen elkarlan handiagoa izaten zen. Tabernariek oilaskoak bizirik erosten zituzten. Haiek ere bazeukaten lana hil eta lumatzen. Errenteriako plazan postuak zeuden orain bezala. Beraiek hilabete batzuetan egoten ziren, hiru bat hilabete. Baina gero ere joaten ziren tarteka.

Baserriko uzta saltzera

Transkribapena

- 'O esniak eamaten geniyonai 'ro banatzen geniyon, bai.
- Kalea e... Baserriyan intako gauz asko eamango zenittuzten?
- Bai.
- Ze itten zenuten saldu? 'O...
- Saldu, trukatu onana dena! Handikan ateratzen zen dirua!
- Ze eamaten zenuten?
- Ba... Guk eamaten genun... E... Arrautzak, oillaskuk, e... Oilluak 'e bai, eta dena biziyik, e! Dena. E... kalea, kalea... Itxe partikular batea eaman ber baldin bagenun, biziyik eamaten genun, eta Errentira 're asko joten giñan plazara eta hara 're biziyikan eamaten zen.
Eta geo... Hoitatikan aparte, pues eamaten genun berdura. Berdura, letxua 'ta holokua ez genun guk asko itten. Biñon... Tipula, eta patata, baina, illar motxa... Ilar motxa asko itten genun guk, lana 're gutxina harrek izaten zun.
Eta geo fruta... Gereziya. E... Zean... Bi bizitzatan gerezi asko, gezi asko, arbola asko genittun. Eta gerezi klase bat biñon gehiyo 're bai. Eta... hori dena saldu itten genun.
- 'Ta eaman nola itten zenuten?
- Eaman? Ba... Itten genun guk, kantidade haundiyak eamaten genittun eta itten genun hiru 'ro lau personek billu gereziya. Eun guziya arbolan gaiñin. Biltzen genun eta bezperan eamaten genun kaleiño, utzitzen genittun Antonenin, e... Xiextuk.
Eta geo xixterak izaten zin zabalak eta haitan nola altura gutxiyon gelditzen zin, gutxiyo hondatzen zen. Eta zea xixtera zabal hartan eamaten genittun eta utzitzen genittun Antonenin.
- Nola eamaten zenittuzten?
- Buruan.
- Buruan.
- Bai. Tobaill batekin burutia iñ, buruan jarri hora buruan xiextuk direto miñ gutxiyo mateko eta harren gaiñin.
- Oiñez?
- Sastiarrenetikan zea¡ño, Learreko malda dena jetxi eta San Juan kalin zon Antoneneko, Antoneneko denda eta han utzitzen genittun. Pues hora ittea 're joten giñan hiru person 'o. Batzuk buruan zea, xiexto zabal hura, bestik xiextua besuan sartua 'ta han utziko genittun.
Hurrengo goizin e... Joten nitzan ni, haik handik hartuko nittun, norbattei mesedia eskatuko niyon autobusin sartu arte, eta autobusin sartu 'ta Errentiko plazara. 'Ta hara joten giñanin, beste hambeste. Eta geo Errenteiyan...
Segun, batzutan gehiyo saltzen genun, bestetan gutxiyo 'ta sobratzen zena, bai fruta, bai berdura utzitzen genun, zea, Elizegin ta karnizeiyan. Aranbideko... Karnizeya zuten Errentiko plazan, 'ta han utzitzen nittun.
Benitak jasotzen zizkin, eta hurrungo goizin joten nitzanin haik saltzea, berriz eamaten nun gehiyo itxetikan eta harrek urakin bustitzen zin, e... Freskatuta jartzen zin eta... Ba saltzen baldin bazin, e... Kontentu!.
'Ta aurreko egunin eamantakoik ez baldin bazin saltzen berriz 'e buelta itxea. Baina 're bai, baina asko saltzen genun. Eta tipula 'ta patata 're bai. Patata asko itten zen ordun eta hoi izaten zen, prozesua hoi izaten zen.
Eta geo Errenteiyan itten baldin bagenittun erosketak, Arraun hombesteko bat ordaindu ber zen, erosketa hura Oiyartzuna pasatzeko. Bai. Nik uste 'ut horregatikan zula Arrauko itxe...
Fatxada grixa zun horrek Arraguako benta izena. Bai. 'Ta hantxe patzen genun.
Nor Enbil Urdanpilleta, Maria Jesus
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-028
Pasartea 0:40:40 - 0:45:15 (4' 35'')
Laburpena Seastarrenekoak Errenteriako plazara joaten ziren saltzera. Arrautzak, oilaskoak, barazkiak... denetik eramaten zuten. Gerezia, berriz, pilaka eramaten zuten: 'burutia' jarri eta saskia buruan, oinez, Gurutzetik kalera. Plazan salmenta egin, etxerako erosketa batzuk egin eta Errenteria eta Oiartzunen arteko mugan zerga ordaintzen zuten.

Herrira saltzera

Transkribapena

Nor Irazu Apezetxea, Erramun
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-023
Pasartea 0:22:50 - 0:25:10 (2' 20'')
Laburpena Ama Errenteriara joaten zen baserrian egindakoa saltzera. Oiartzungo kaleraino, astoarekin, eta, gero, autobusean. Erramunek prestatzen zuen bazkaria, pozik, amak alpargata berriak ekartzen baitzituen.

Baserriko produktuak

Transkribapena

Nor Irazu Apezetxea, Erramun
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egin gabea
Zinta OIA-023
Pasartea 0:20:00 - 0:22:50 (2' 50'')
Laburpena Amak oilasko asko egiten zuen eta Errenteriara joaten zen saltzera, han baitzuen 'parrokiya'. Tripotx-odolak estimatuak ziren eta haiek ere eramaten zituen. Arkumeak ere saltzen zituen eta aparte gordetzen zuten dirua, arkumeak zenbat ematen zuen jakiteko.

Esneketa utzi zuenekoa

Transkribapena

- Donostira joaten zienak 'e bazien. Ni ez nintzen Donostira joaten. Aber, topua 'ta gastua zen.
- Karo.
- Haundiy hua. Han, Gantxuixketatik bazin bai, Donostira joaten zienak,
biño ni Errentaiyan geldittu nitzan. 'Ta Irunen, Uderren nitzen demboan Irunea joaten giñan. Itxe partikularrak eta...
- Jende asko jongo zen esneketa?
- Segun baserritarrak. Baserritarrak 'e... Denak ez, bat bestiy maten merkexio 'ta hola.
- Eta geo itxea joten... Goiz jongo ziñan?
- E?
- Goiz jongo ziñan, ez?
- Ez, ez, zortziyak betziyak... Zortzi terdiyak. Zazpitako topua, zazpi terditan Errentaiyan zen topua 'ta Errentaira ailletzeko zortziyak eta... Betziyak 'ta han partitzen.
- Partitzen?
- Bai.
- Eta zea, esneketa joten ziñaztenin Inaxi, etxeko giltza 'ta eukitzen zenuten,
'o etxeko andriak erekitzen zizun?
- A, etxian jendi gelditzen zen. Etxe itxitan ez! Jende asko giñen 'ta! Gauza giñanak, ni joaten giñen. Biño gaiñekuan ama 'ta itxian. Ama itxian. Senide gaztegukin 'ta!
- 'Ta zuk marmita haundiyak ze itten zenittun, marmita haundiyak man eta geo nombatte...
- Ttikiyagukin partittu.
- A!
- Ttikiyagu marmitakin partittu. Bestela ez zen karga txarra zea itxetan partitzen ibiltzeko!
- Ordun ez zen astensoreik eta izango!
- E?
- Astensoreik eta ez zen izango? Eskaillerak gotti!
- Ez! Ez zen astensoreik! Bueno...
- 'Ta urte askuan aittu ziñan esneketan?
- Bai, esneketan urtetan ibilli giñen. Urte franko... Ezkondu... Geo esneketa utzi zen. Guralesak hartu zun 'ta akabo! Guralesak hartu zunin akabo, nulo in zun.
- Bai, e?
- Bai. Dena utzi zuten baserritarrak.
- Karo.
- Guralesaiy man bar. Preziyo bajuan, biño obligatu in zuten.
- Hoi da. Ya ez zuten uzten etxetan banatzen.
- Ez ba, ez. Guralesai.
Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-016
Pasartea 0:25:20 - 0:27:50 (2' 30'')
Laburpena Donostiara joaten ziren esneketariak ere baziren. Etxeetara nola joaten zen esnea eramatera. Galarazi egin zuten esneketan ibiltzea. Gurelesak hartu zuen; prezio merkean, hori bai.

Esneketari

Transkribapena

- (...) bazuten seme batek eta harek Donostira.
- Hoi galdetu ber nizun, zu 're esneketan ibilliya za, Inaxi?
- Bai, esneketan bai.
- Noa joten ziñan?
- Irunea.
- Irunea.
- Asto ttiki bat be xextuakin 'ta han marminak eta jarrita. Martxa 'ta enkarguk karri harekin.
- Biño hoi Maldaburun ya, ezkondu 'ta geo.
- Ezkondu 'ta geoku hoiy topoa. Maldaburutik topoa. Gaintxurizketan etxia 'ta baserritik
goitik betti jetxi 'ta... Biño Uderretikan astuakin.
- A, Uderretikan ya joten ziñan astuakin.
- Bai, Uderretikan joaten giñan astuakin. Asto ttiki bat bagenun 'ta harekin.
'Ta Maldaburun ez genun... Astoik ez genun. Ez.
- 'Ta nola jeixten zenun topoiño esnia?
- Bizkarrian.
- Bizkarrin?
- Gizona difuntuak. Marmitak bi aiyeketan hartu, zerbatte... Zakuk 'o doblatuta jarrita 'ta. Bizkarrin marmitak. Bat 'o... Segun nola birian lohiya 'ta... Eroitzen bazen bildurka 'ta...
Ez baita holako kamiyuk eta ez zien.
- Zer zen, estrata...
- Dena zea, belar soro 'ta, lohiy antza 'ta... Neguan, behintzat!
- Goitik betti.
- Bai, topoa. Eta geo ze itten zizun, topoiño laundu harrek eta geo zu bakarrik joten ziñan?
- Ni aurrea. Bai ni topuan estaziyun utzi, hiru marmita baldin banittun, bi eaman beko plazea 'ta han konfiantzako baten ondun utzi, bestia... Xiextuak eta izaten nittun 'ta... Biajiak iñez hara 'ta honea. Errenteiko estaziyun denak jetxi,
- Errentira joten ziñan?
- 'Ta geo handikan plaza bajatu 'ta plazan konfiantzako bateiy utzi, denak eskuan, bi eskukin eziñ eaman! 'Ta beste birajik itten 'ta hortxe.
- 'Ta geo esniak ze itten zenittun etxeta...
- Saldu! Plazan hartzaillik in nittun nik. Hartzailliek. Itxepea bai.
- Ordun etxeta ez ziñan joten? Plazan saltzen zenun?
- Ez, itxepea.
- A, itxepea.
- 'Ta sobrantia baldin banun, itxetatikan plazan.
- A! Eunero eunero!
- Egunero egunero.
- Igandik 'e bai?
- Hombre!
- Iandin meza entzun 'ta... Iandetan itxiyak eoten zin dendak.
- Karo.
- Astian.
- Ordun iandin ze itten zenun, iandin...
- Meza. Joan 'ta itxetik man 'ta meza entzun 'ta itxea.
- Eta hoi zea... Bueno meza itten zenunin, beranduxio jongo ziñan, biño astian zembat dembo pasten zenun esne banatzen?
- Ba, zembat kantidade zenun! Asko ez genun ibiltzen! Asko ez genun ibiltzen!
- Eta geo, berriz, marmitak hartu topua hartuko
- Hutsak hartu 'ta atzea itxea. 'Ta goitik betti ikusten ziaten, 'ta topun etorri gea 'ta billa etorri ga! Launtzea amai.
- Geo hutsak...
- Geo hutsak 'e gora eaman.
- Haik iyo in ber zin, e!
- Bai, ba! Hola.
Nor Irastortza Artola, Inaxi
Lehentasuna 1
Transkribaketa Egina
Zinta OIA-016
Pasartea 0:21:40 - 0:24:50 (3' 10'')
Laburpena Esneketan ibilia da urte askoan. Ezkondu aurretik, Urederretik Irunera, eta, Maldaburura ezkondu eta gero, Errenteriara. Marmitak nola garraiatzen zituzten. Etxeetan banatzen zuen esnea, eta sobratzen zena, plazan.